Gaz ziemny vs butla vs zbiornik LPG — porównanie kosztów

Narzędzie dobiera najmniejszy znormalizowany przekrój żyły, który jednocześnie spełnia dwa warunki bezpieczeństwa. Bierze pod uwagę większy z dwóch wymaganych przekrojów (z obciążalności i ze spadku napięcia) — pole „Czynnik decydujący" pokazuje, który z nich zadecydował.

Co sprawdza narzędzie

• Ochronę przed przeciążeniem (warunek Ib ≤ In ≤ Iz): Ib – prąd obliczeniowy (z mocy lub prądu obciążenia i cosφ), In – prąd znamionowy dobranego zabezpieczenia, Iz – obciążalność długotrwała przewodu w zadanych warunkach (po poprawkach na temperaturę i grupowanie).
• Dopuszczalny spadek napięcia: ΔU ≤ limit (domyślnie 3% dla oświetlenia, 5% dla pozostałych odbiorników), liczony od złącza do odbiornika.

Założenia i źródło danych

• Obciążalność Iz wg tablic PN-HD 60364-5-52 dla wybranego materiału żyły (Cu/Al), izolacji (PVC 70°C / XLPE 90°C) i sposobu ułożenia (metody A1…D).
• Poprawki: współczynnik temperatury otoczenia (odniesienie 30°C w powietrzu, 20°C w ziemi) oraz współczynnik grupowania obwodów w wiązce.
• Spadek napięcia liczony wzorem uproszczonym, rezystancyjnie (przewodność γ: miedź 56, aluminium 35), bez uwzględnienia reaktancji — różnica jest istotna dopiero przy dużych przekrojach i długich liniach.
• Dobór zabezpieczenia: najbliższy znormalizowany wyłącznik o In ≥ Ib; charakterystykę wyzwalania (A/B/C/D wg IEC 60898) wybierasz wg rodzaju odbioru — wpływa ona na ochronę zwarciową, nie na sam przekrój.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

O ostatecznym doborze decydują też czynniki spoza tego kalkulatora:

• ochrony przeciwporażeniowej — samoczynnego wyłączenia zasilania i warunku impedancji pętli zwarcia (czasu wyłączenia),
• wytrzymałości zwarciowej przewodu oraz doboru zabezpieczenia pod kątem zwarć i selektywności,
• doboru wyłączników różnicowoprądowych (RCD) i ich prądu znamionowego różnicowego,
• rzeczywistej trasy i sposobu prowadzenia, sąsiedztwa innych przewodów, izolacji cieplnej oraz temperatury w konkretnym miejscu,
• zapasu na rozbudowę i prądów rozruchowych (np. silniki, pompy ciepła).

Dlaczego „potwierdź w projekcie"

Wynik to szybkie oszacowanie pomocnicze, a nie projekt. Ostateczny dobór przewodu i zabezpieczenia powinien wykonać uprawniony elektryk lub projektant, z uwzględnieniem pełnych warunków instalacji i aktualnych norm (seria PN-HD 60364) — i to on odpowiada za prawidłowość rozwiązania.

To odwrotność doboru: przewód już leży w ścianie i pytanie brzmi, ile można z niego bezpiecznie wycisnąć. Narzędzie odczytuje obciążalność z tablic normowych i przelicza ją na moc oraz największe dopuszczalne zabezpieczenie.

Jak liczy narzędzie

• Obciążalność I_z — z tablic PN-HD 60364-5-52 dla materiału żyły, przekroju i sposobu ułożenia (założenia: izolacja PVC, 30 °C, pojedynczy obwód).
• Maksymalna moc = U × I_z × cosφ (×√3 przy 3 fazach) — moc przy pełnym wykorzystaniu przewodu.
• Maksymalne zabezpieczenie = największy znormalizowany wyłącznik o I_n ≤ I_z — większy bezpiecznik „na sztywno" to przewód bez ochrony przed przeciążeniem.
• Spadek napięcia przy pełnym I_z na podanej długości — bo przy długich obwodach to on, nie obciążalność, ogranicza praktyczną moc.

Ważny niuans: Iz liczy się „na żyłę"

Przy obwodzie 3-fazowym niesymetrycznym każda faza może niezależnie prowadzić prąd do I_z — np. przewód 5×2,5 z I_z = 20 A może mieć po 20 A na L1, L2 i L3 jednocześnie (a nie 20 A „w sumie" ani 20÷3 na fazę).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• rzeczywistych warunków: izolacja XLPE, temperatura inna niż 30 °C, kilka obwodów w jednej wiązce/peszlu, izolacja cieplna wokół przewodu — wszystkie korekty policzysz w „Doborze przewodu",
• stanu przewodu: stare instalacje aluminiowe, kruszejąca izolacja, nadpalone zaciski — tablica tego nie widzi,
• pętli zwarcia — cienki, długi przewód może „utrzymać" prąd, ale nie zapewnić wyłączenia przy zwarciu.

Praktyczna ściąga (Cu, pod tynkiem, 230 V)

1,5 mm² → typowo B10–B16, oświetlenie; 2,5 mm² → B16–B20, gniazda; 4 mm² → B25, kuchenka 1-faz; 6 mm² → B32, indukcja/przepływówka. To wartości orientacyjne — zawsze przelicz dla swojego ułożenia.

Zabezpieczenie nadprądowe musi pogodzić dwie rzeczy: nie przeszkadzać w normalnej pracy odbiornika i chronić przewód przed przeciążeniem. Stąd podwójny warunek z PN-HD 60364-4-43.

Jak liczy narzędzie

• Prąd obliczeniowy I_b = moc ÷ (230 V × cosφ) lub ÷ (√3 × 400 V × cosφ) przy 3 fazach.
• Dobór: najmniejsza znormalizowana wartość I_n ≥ I_b z typoszeregu wybranego typu (wyłącznik A/B/C/D albo wkładka topikowa).
• Koordynacja z przewodem (po podaniu przekroju): I_b ≤ I_n ≤ I_z oraz I₂ ≤ 1,45·I_z, gdzie I₂ to prąd zadziałania cieplnego.
• Dla wyłączników I₂ ≈ 1,45×I_n (warunek spełnia się sam), ale wkładki gG mają I₂ ≈ 1,6×I_n, a szklane nawet ~2,1× — wkładka wymaga przewodu z zapasem, czego wielu nie wie.

Charakterystyka A/B/C/D — do czego która

• B (3–5×I_n) — gniazda, oświetlenie, obwody domowe (najczulsza na zwarcie = najłatwiej spełnić pętlę),
• C (5–10×) — silniki, spawarki, grupy LED z dużym prądem załączania,
• D (10–20×) — transformatory, duże rozruchy; w domu praktycznie nieużywana,
• A (2–3×) — ochrona elektroniki/półprzewodników. Charakterystyka wpływa na zwarcie, nie na przekrój.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• czasu wyłączenia i pętli zwarcia (zakładka „Pętla zwarcia") — dobór ampera to nie wszystko,
• selektywności między zabezpieczeniami szeregowo i zdolności zwarciowej aparatu (6/10 kA),
• wyłączników różnicowoprądowych (RCD) — to osobna ochrona, nie zamiennik nadprądowej,
• rozruchów: silnik o I_b = 8 A z rozruchem 6× potrzebuje charakterystyki C, a nie większego I_n.

Jak czytać wynik

Najedź na oznaczenie zabezpieczenia w wyniku — zobaczysz jego charakterystykę czasowo-prądową i ocenę, czy zadziała przy Twoim obciążeniu. Sekcja „Twoje zabezpieczenie" pozwala sprawdzić istniejący bezpiecznik zamiast dobierać nowy.

Klasyczne pytanie: „czy mogę włączyć czajnik i piekarnik na jednym obwodzie B16?". Narzędzie sumuje moce urządzeń, przelicza na prąd i porównuje z prądem znamionowym zabezpieczenia.

Jak liczy narzędzie

• Moc obwodu = suma (moc × ilość), opcjonalnie × współczynnik jednoczesności k_j (domyślnie 1 = wszystko naraz, najbezpieczniejsze założenie).
• Prąd I_b = P ÷ (230 V × cosφ) — dla B16 przy cosφ 0,95 granica wypada przy ~3,5 kW.
• Warunek: I_b ≤ I_n. Wynik pokazuje też stopień obciążenia w % i zapas w amperach.
• Lista urządzeń podpowiada moce znamionowe (szczytowe) — czajnik liczy się jako 1800 W, a nie średnie zużycie.

Dlaczego bezpiecznik nie wyskakuje „od razu"

Wyłącznik B16 przy 20 A (przeciążenie 25%) może trzymać kilkadziesiąt minut — charakterystyka cieplna jest odwrotnozależna: im większe przekroczenie, tym szybciej zadziała. Dlatego „u mnie działa" nie znaczy „jest dobrze" — przewód grzeje się cały ten czas. Najedź na oznaczenie w wyniku, żeby zobaczyć krzywą.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• czy przewód wytrzyma zabezpieczenie (I_n ≤ I_z) — to sprawdzisz w „Doborze zabezpieczenia"; większy bezpiecznik bez grubszego przewodu to najgorsze możliwe „rozwiązanie",
• prądów rozruchowych (lodówka, pompa — chwilowe piki łapie próg magnetyczny, nie cieplny),
• tego, że odbiory mogą być na różnych fazach — kalkulator liczy jeden obwód na jednym zabezpieczeniu.

Jak czytać wynik

„Przewymiarowane" nie zawsze znaczy źle — ale duże I_n wymaga odpowiednio grubego przewodu. Jeśli obwód regularnie wyskakuje, właściwa kolejność to: rozdzielić odbiory na osobne obwody, a nie wymieniać B16 na B25 w starej instalacji 1,5 mm².

WLZ (wewnętrzna linia zasilająca) to odcinek od złącza/licznika do rozdzielnicy. Narzędzie sumuje odbiory, urealnia moc współczynnikiem jednoczesności, rozdziela odbiory 1-fazowe na fazy i dobiera przekrój pod najbardziej obciążoną fazę.

Jak liczy narzędzie

• Moc obliczeniowa = suma odbiorów × k_j (jednoczesność — nie wszystko pracuje naraz; dla kilku mieszkań wg N SEP-E-002 typowo 0,5–0,7).
• Rozkład faz: odbiory 3-fazowe równo na L1/L2/L3, 1-fazowe dokładane kolejno na najmniej obciążoną fazę. Prąd I_b liczony z najgorszej fazy (230 V) — dobre zbilansowanie faz realnie pozwala na cieńszy przewód.
• Przekrój — większy z dwóch warunków: obciążalność I_z ≥ zabezpieczenie przedlicznikowe (tablice PN-HD 60364-5-52, metoda B1 = żyły w rurze lub C = kabel) oraz spadek napięcia ≤ limit (domyślnie 2%, zalecane nawet ~1%, żeby zostawić zapas obwodom odbiorczym).
• Typ przewodu: żyły DY w rurze (B1) albo kabel YKY/YAKY (C) + alternatywa.

Ważny warunek: PEN w układzie TN-C

Przy 4 żyłach (3-faz) lub 2 (1-faz) przewód PEN łączy funkcje neutralnego i ochronnego — przepisy wymagają dla niego min. 10 mm² Cu / 16 mm² Al. Cieńszy WLZ musi być 5-żyłowy (TN-S, osobne N i PE). Narzędzie to sprawdza i ostrzega.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• sposobu ułożenia innego niż założony (w ziemi, w wiązkach, wysoka temperatura — poprawki policzysz w „Doborze przewodu"),
• selektywności zabezpieczenia przedlicznikowego z obwodami w rozdzielnicy (przedlicznikowe ustala operator w umowie),
• wytrzymałości zwarciowej i pętli zwarcia na końcu WLZ (osobna zakładka),
• zapasu na rozbudowę — pompa ciepła czy ładowarka EV dołożona za 5 lat lubi zastać rezerwę przekroju.

Dlaczego „potwierdź w projekcie"

WLZ w budynku wielorodzinnym to element objęty projektem i uzgodnieniami z OSD — wynik traktuj jako oszacowanie do rozmów, a dobór ostateczny należy do projektanta.

To weryfikacja ochrony przeciwporażeniowej przez samoczynne wyłączenie zasilania (PN-HD 60364-4-41): gdy faza zewrze się z obudową, prąd zwarcia musi być na tyle duży, żeby zabezpieczenie wyłączyło obwód w wymaganym czasie (0,4 s dla gniazd do 32 A, 5 s dla WLZ/rozdzielnic).

Jak liczy narzędzie

• Impedancja pętli Z_s — z pomiaru miernikiem albo z parametrów: impedancja przed obwodem + rezystancja żyły fazowej L/(γ·S_f) + rezystancja przewodu ochronnego L/(γ·S_PE).
• Prąd zwarcia I_k = 230 V ÷ Z_s.
• Prąd zadziałania I_a: dla wyłączników górny próg pasma magnetycznego (B = 5×I_n, C = 10×, D = 20×, A = 3×) — gwarantowane wyzwolenie ≤ 0,1 s; dla wkładek gG orientacyjna krotność (≈4× dla 5 s, ≈7× dla 0,4 s — dokładnie z charakterystyki).
• Warunek: Z_s ≤ Z_s,max = 230/I_a, a w praktyce pomiarowej ≤ 0,8·Z_s,max — zapas na nagrzanie żył (rezystancja rośnie z temperaturą) i wahania napięcia.

Co zrobić, gdy nie wychodzi

• zmienić charakterystykę na czulszą (C → B daje od razu 2× niższy wymagany prąd),
• zwiększyć przekrój lub skrócić obwód,
• zastosować wyłącznik różnicowoprądowy — w układzie TT to norma (pętla przez uziom jest za słaba dla wyłączników nadprądowych), a w TN RCD 30 mA i tak jest wymagany dla gniazd.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• reaktancji (istotna przy dużych przekrojach i transformatorze blisko), impedancji styków i połączeń,
• rzeczywistej charakterystyki wkładki topikowej (odczytaj z karty producenta),
• selektywności między zabezpieczeniami przy zwarciu.

Obliczenie ≠ pomiar

Wynik z parametrów służy do projektowania i przewidywania — odbiór instalacji wymaga pomiaru miernikiem pętli zwarcia i protokołu. Jeśli pomiar wychodzi znacznie gorzej niż obliczenie, szukaj słabego połączenia (zacisk, puszka).

O rezystancji uziemienia w ~90% decyduje grunt (rezystywność ρ), a dopiero potem geometria uziomu. Ten sam pręt da 15 Ω w wilgotnej glinie i 150 Ω w suchym piachu — dlatego ρ to najważniejsze pole kalkulatora.

Jak liczy narzędzie

• Pręt pionowy: R = ρ/(2πL) × ln(4L/d) — dłuższy pręt pomaga bardziej niż grubszy (średnica jest pod logarytmem).
• Bednarka (uziom poziomy): R = ρ/(πL) × ln(2L²/(b·h)) — liczy się długość i głębokość ułożenia (typowo 0,6–0,8 m, poniżej przemarzania).
• Kilka prętów: dzielą rezystancję, ale nie idealnie — pręty blisko siebie „kradną" sobie grunt. Współczynnik wykorzystania zależy od rozstawu i liczby; praktyczna zasada: rozstaw ≥ długość pręta.
• Uziomy łączone równolegle: 1/R = Σ1/R_i — w tym uziom dostawcy (PEN/stacja w sieci TN), jeśli istnieje.

Typowe wymagania

• układ TT: R_A ≤ 50 V ÷ I_Δn wyłącznika różnicowoprądowego — przy RCD 30 mA to aż 1667 Ω teoretycznie, ale praktyka i przepisy sieciowe każą celować w ≤ 30 Ω,
• instalacja odgromowa: zwykle ≤ 10 Ω,
• uziemienie PEN przy zasilaniu napowietrznym: wg wymagań OSD (często ≤ 30 Ω).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• warstwowości gruntu (na dole może być skała albo woda — pomiar metodą Wennera rozstrzyga),
• sezonowości: ρ rośnie w suszy i przy zamarzniętym gruncie nawet kilkukrotnie — projektuj na najgorszy przypadek,
• korozji i jakości połączeń (złącza kontrolne, ochrona antykorozyjna spawów),
• uziomu fundamentowego (najlepszy — taśma w betonie fundamentu — ale liczy się go inaczej).

Obliczenie ≠ pomiar

Kalkulator służy do zaplanowania, ile prętów/bednarki kupić. Wynik końcowy zawsze weryfikuje się pomiarem miernikiem uziemień (najlepiej po suszy, nie po deszczu) i wpisuje do protokołu.

Każdy przewód ma rezystancję, więc pod obciążeniem na jego końcu jest niższe napięcie niż na początku. Za duży spadek to przygasające światło przy starcie lodówki, słabnące elektronarzędzia na przedłużaczu i grzejące się przewody.

Jak liczy narzędzie

• 1-fazowo: ΔU = 2·L·I·cosφ ÷ (γ·S) — dwójka, bo prąd płynie tam (L) i z powrotem (N).
• 3-fazowo: ΔU = √3·L·I·cosφ ÷ (γ·S) — symetryczne obciążenie nie wraca przewodem N, stąd spadek mniejszy niż 1-fazowo przy tej samej mocy.
• Przewodność γ: miedź 56, aluminium 35 m/(Ω·mm²) — aluminium przy tym samym przekroju traci ~60% więcej.
• Wynik w woltach i procentach napięcia nominalnego (230/400 V).

Limity (PN-IEC/HD, od złącza do odbiornika)

• 3% dla oświetlenia — oko widzi wahania jasności najwcześniej,
• 5% dla pozostałych odbiorników,
• w praktyce projektowej WLZ dostaje ~1–2%, żeby obwodom odbiorczym został zapas.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• reaktancji przewodu — przy przekrojach do ~50 mm² pomijalna, przy grubych kablach i długich liniach zaczyna mieć znaczenie,
• temperatury żyły (rezystancja rośnie ~0,4%/K — przy pełnym obciążeniu spadek jest realnie nieco większy niż dla żyły zimnej),
• spadków na złączkach i stykach (poluzowany zacisk potrafi „zjeść" więcej niż cały przewód),
• prądu rozruchowego silników — chwilowy spadek przy starcie bywa kilkukrotnie większy niż ustalony.

Jak czytać wynik

Jeśli spadek wychodzi za duży, wzrost przekroju o jeden stopień typoszeregu zmniejsza go proporcjonalnie (2,5→4 mm² = −38%). Maksymalną długość obwodu przy zadanym spadku policzysz szybciej w zakładce „Długość przewodu".

Dwa niezależne ograniczenia: obciążalność (czy żyła zniesie prąd — nie zależy od długości) i spadek napięcia (rośnie liniowo z każdym metrem — to on wyznacza maksymalną długość).

Jak liczy narzędzie

• Maks. długość = dopuszczalny spadek [%] ÷ spadek na 1 m — dla obciążenia z mocy/prądu i cosφ, w wybranym ułożeniu (rurka, ściana, ziemia, przedłużacz).
• Tryb odwrotny: podajesz posiadaną długość, narzędzie dobiera minimalny przekrój spełniający jednocześnie spadek i obciążalność (pokazuje, który warunek zdecydował).
• Przedłużacz liczony jak przewód po wierzchu; bęben zwinięty — z obniżoną obciążalnością (domyślnie do ~40%, wartość edytowalna wg tabliczki bębna).

Dlaczego zwinięty bęben to grzałka

Zwinięty przewód nie oddaje ciepła — kolejne zwoje grzeją się nawzajem jak uzwojenie. Producenci podają dwie obciążalności, np. 3680 W rozwinięty / 1000 W zwinięty. Grzejnik 2 kW na zwiniętym bębnie potrafi stopić izolację i skleić zwoje w jeden blok — stąd twarde ostrzeżenie w wyniku. Przy każdym obciążeniu ≥ ~1,5 kW bęben rozwijaj do końca.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• jakości styków — wtyczka/gniazdo przedłużacza dodają własny spadek i grzanie (tanie przedłużacze mają zaciskane, nie lutowane styki),
• łączenia kilku przedłużaczy szeregowo (długości się sumują, a każdy styk dokłada swoje),
• rozruchu elektronarzędzi — przy długim, cienkim przedłużaczu pilarka może „nie ruszyć" mimo poprawnego spadku w pracy ustalonej,
• pętli zwarcia — bardzo długi obwód może nie zapewnić wyłączenia przy zwarciu (osobna zakładka).

Praktyczna ściąga na budowę

Przedłużacz 1,5 mm² wystarcza do ~2 kW na krótkich odcinkach; do betoniarki, spawarki czy nagrzewnicy bierz 2,5 mm², a powyżej 30–40 m licz spadek — dla 2 kW przy 3% granica 1,5 mm² wypada już około 25 m.

Trzy moce to trzy różne pytania: P [kW] — ile pracy naprawdę wykonuje urządzenie (za to płacisz w domu), S [kVA] — ile sieć musi „przenieść" (na to dobiera się przewody i zabezpieczenia), Q [kvar] — ile krąży tam i z powrotem, nie wykonując pracy (magnesowanie silników, transformatorów).

Jak liczy narzędzie

• Wpisujesz jedną wielkość (P, Q, S albo prąd I) + cosφ — reszta wynika z trójkąta mocy: S² = P² + Q², P = S·cosφ, Q = P·tanφ.
• Prąd: I = S ÷ 230 V (1-faz) albo I = S ÷ (√3 · 400 V) (3-faz, prąd liniowy przy symetrii).
• Źródłem obliczeń jest ostatnio edytowane pole — możesz liczyć „w obie strony".
• Rysunek trójkąta pokazuje geometrię: P w poziomie, Q w pionie, S to przeciwprostokątna, φ — kąt między nimi.

Do czego to w praktyce

• Prąd z mocy: silnik 3 kW przy cosφ 0,8 na 400 V to nie 4,3 A, tylko 5,4 A — bo przewód niesie S, nie P,
• agregaty i UPS-y katalogowane są w kVA — z cosφ odbiorników przeliczysz, ile watów realnie udźwigną,
• kompensacja: dołożenie kondensatorów obniża Q → mniejszy prąd i straty w przewodach; w firmach za pobór mocy biernej płaci się kary umowne (w domu nie).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• asymetrii faz (wzór 3-fazowy zakłada równe obciążenie wszystkich faz),
• wyższych harmonicznych (zasilacze impulsowe, LED — „zniekształcają" cosφ w współczynnik mocy λ),
• charakteru mocy biernej (indukcyjna vs pojemnościowa — dla wielkości liczb bez znaczenia, dla kompensacji kluczowe).

Ściąga cosφ

Grzałki i żarówki ~1,0 · oświetlenie LED ~0,9–0,95 · AGD ~0,85 · silniki obciążone ~0,8 (nieobciążone dużo gorzej) · spawarki ~0,6. Im niższy cosφ, tym więcej amperów na te same waty.

Klasyczny diagram z pracowni elektrycznej: U, I, R i P są związane prawem Ohma (U = I·R) i wzorem na moc (P = U·I) — znajomość dowolnych dwóch wyznacza pozostałe. Narzędzie liczy z dwóch ostatnio wpisanych pól.

Jak liczy narzędzie

• DC (akumulatory, LED, instalacje 12/24 V): czysty Ohm — P = U·I = I²·R = U²/R.
• AC 1-fazowy: dochodzi cosφ — P = U·I·cosφ; zamiast R pojawia się moc pozorna S = U·I.
• AC 3-fazowy: P = √3·U·I·cosφ (U = 400 V międzyfazowe, I liniowy przy symetrii).
• Koło pokazuje wszystkie cztery wielkości naraz — wpisz np. moc i napięcie, odczytasz prąd i rezystancję.

Przykłady „z życia"

• grzałka 2000 W / 230 V: I = 8,7 A, R = 26,5 Ω — tyle powinien pokazać omomierz na zimnej grzałce (±20%, bo rezystancja rośnie z temperaturą),
• żarówka LED 12 V / 5 W: 0,42 A — dobór zasilacza i przekroju w instalacjach niskonapięciowych (przy 12 V prądy są duże!),
• test uszkodzonej grzałki: zmierzona rezystancja dużo większa od wyliczonej = przepalona sekcja; bliska zeru = zwarcie.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• rezystancji zależnej od temperatury (żarówka na zimno ma ~10× mniejszą rezystancję niż świecąca),
• elementów nieliniowych (LED, elektronika — prawo Ohma dotyczy rezystancji, nie diod),
• mocy biernej i przesunięcia fazowego w rozbiciu na składowe — pełny trójkąt mocy z Q znajdziesz w zakładce „Moc P/Q/S".

Dioda LED to element nieliniowy — podłączona wprost do zasilania „bierze" tyle prądu, ile zdoła, i się spala. Dlatego szeregowo daje się rezystor ograniczający prąd do wartości z karty diody (typowo 20 mA).

Jak liczy narzędzie

• Rezystancja R = (U_zasilania − n·U_F) / I_F — napięcie „nadmiarowe" dzielone przez prąd diody (n = liczba diod w szeregu).
• Najbliższy standard z szeregu E24 (24 wartości na dekadę) — dobierany w górę, żeby prąd nie przekroczył I_F.
• Moc opornika P = U_R · I — dobierz rezystor o mocy z zapasem ~2× (¼ W, ½ W, 1 W…), bo grzeje się na okrągło.

Ważne zasady

• Diody równolegle — każda z własnym opornikiem. Wspólny opornik dla kilku równoległych LED to błąd: mają rozrzut i prąd popłynie głównie przez jedną,
• szeregowo możliwe, dopóki suma U_F jest wyraźnie niższa od zasilania (kalkulator ostrzega, gdy za mało napięcia),
• paski LED 12 V mają oporniki już wbudowane co ~3 diody — podłącza się je wprost do 12 V,
• zasilanie z baterii spada w miarę rozładowania — jasność LED lekko się zmieni (dla stałej jasności stosuje się przetwornice prądowe).

Szybka intuicja

Czerwona LED z 12 V: (12 − 2) / 0,02 = 500 Ω → standard 510 Ω, ¼ W. Z 5 V (USB): (5 − 2) / 0,02 = 150 Ω. Im wyższe zasilanie, tym więcej mocy traci opornik na ciepło — z 12 V dla jednej diody to normalne, przy zasilaniu wielu LED rozważ szeregowe łączenie, by mniej marnować.

Rachunek jest prosty: kWh = moc [kW] × godziny pracy, koszt = kWh × cena. Cały diabeł tkwi w dwóch danych wejściowych: realnym czasie pracy i pełnej cenie za kilowatogodzinę.

Jaką cenę wpisać

• Pełną cenę brutto: energia + dystrybucja + opłaty (mocowa, przejściowa, abonament w przeliczeniu). Na fakturze podziel kwotę do zapłaty przez zużyte kWh — to Twoja realna stawka; typowo 0,80–1,30 zł/kWh.
• Sama „cena energii" z cennika (np. 0,50 zł) to tylko połowa prawdy — dystrybucja doliczy drugie tyle.
• W taryfie G12/G12w wpisz stawkę strefy, w której urządzenie faktycznie pracuje.

Jaki czas pracy wpisać (najczęstszy błąd)

• Urządzenia cykliczne — lodówka jest włączona 24 h, ale sprężarka pracuje ~6–8 h na dobę; bojler „stoi" cały dzień, ale grzeje 1–3 h. Wpisuj czas rzeczywistej pracy grzałki/sprężarki.
• Urządzenia z czuwaniem — TV czy dekoder w standby to osobna pozycja (kilka watów, ale 24 h/dobę cały rok potrafi dać 50–100 zł).
• Moce typowych urządzeń podpowiada lista — a cały dom policzysz wygodniej w zakładce „Bilans energii" (wiele urządzeń naraz).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• zmienności mocy w czasie (pralka: grzanie 2000 W przez kwadrans, potem silnik 300 W — dla takich urządzeń łatwiej wpisać zużycie z etykiety energetycznej na cykl),
• opłat stałych niezależnych od zużycia (abonament płacisz i tak),
• sezonowości (klimatyzacja latem, ogrzewanie zimą — przelicz na miesiące faktycznej pracy).

Szybka reguła kciuka

Przy cenie ~1 zł/kWh: urządzenie 100 W pracujące non stop ≈ 73 zł/miesiąc. Stąd łatwo szacować w pamięci: 10 W czuwania ≈ 7 zł/mies., grzałka 2 kW × 3 h dziennie ≈ 180 zł/mies.

Bilans liczy dwie niezależne rzeczy naraz: zużycie energii (rachunki — z mocy średniej i czasu pracy) oraz moc zainstalowaną (dobór przyłącza i zabezpieczeń — z mocy znamionowych). To celowe rozdzielenie, bo pralka „600 W średnio" potrafi chwilowo brać 2200 W.

Jak liczy narzędzie

• kWh miesięcznie = moc [kW] × godziny dziennie × 30,4 dnia × ilość sztuk — dla każdego wiersza osobno, z sumą i kosztem przy Twojej cenie.
• Moc zainstalowana = suma mocy znamionowych × ilość (dla urządzeń z listy brana jest moc szczytowa z tabliczki, nie średnia).
• Moc z jednoczesnością = zainstalowana × k_j — bo nie wszystko pracuje naraz; tę wartość porównuj z mocą umowną (zakładka „Moc przyłączeniowa").

Jak wpisywać czas pracy (tu powstaje 90% błędów)

• lodówka: włączona 24 h, ale sprężarka pracuje ~6–8 h/dobę — wpisz czas sprężarki,
• pralka/zmywarka: łatwiej liczyć cyklami — np. 1,5 h dziennie przy praniu co drugi dzień,
• router, kamery, standby: uczciwe 24 h — to cisi zjadacze rachunku (10 W non stop ≈ 7 zł/mies.),
• bojler, ogrzewanie: czas rzeczywistego grzania (termostat!), nie czas „bycia włączonym".

Jak sprawdzić, czy bilans się zgadza

Porównaj sumę roczną z fakturą — typowe gospodarstwo zużywa 1800–3500 kWh/rok (bez ogrzewania elektrycznego i EV). Jeśli bilans wychodzi dużo niżej niż faktura, najczęściej brakuje: standby wszystkich urządzeń, oświetlenia liczonego zbyt optymistycznie albo bojlera. Pojedyncze urządzenie zweryfikujesz watomierzem z gniazdka (~30 zł) — a jego koszt policzysz szybciej w zakładce „Koszt energii".

Największa pułapka przy UPS-ach: moc podawana jest w VA (woltoamperach), a odbiorniki znasz w watach. UPS „1000 VA" przy typowym współczynniku mocy 0,9 odda realnie tylko 900 W — a bywa, że 600 W przy tańszych modelach.

Jak liczy narzędzie

• Obciążenie: z watów i cosφ odbiorników liczona jest moc pozorna [VA]; UPS musi udźwignąć obie wartości (W ≤ VA×PF oraz VA ≤ VA znamionowe) — wynik pokazuje gorszy z warunków.
• Zalecana wielkość = obciążenie ÷ 0,8 — zapas 20% na rozruchy i starzenie baterii.
• Czas podtrzymania = energia baterii (V × Ah × liczba) × sprawność falownika ÷ moc obciążenia.
• Tryb odwrotny: podajesz żądany czas, narzędzie liczy wymaganą pojemność Ah na baterię.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• efektu Peukerta — przy dużym prądzie rozładowania akumulator oddaje mniej niż nominalne Ah (przy rozładowaniu w 15 minut realnie nawet o 30–40% mniej),
• wieku i temperatury baterii (po 3–5 latach pojemność AGM potrafi spaść o połowę — stąd testy i wymiany),
• kształtu napięcia wyjściowego: tańsze UPS-y dają schodkową aproksymację sinusa — piece CO z pompami i silniki wymagają czystego sinusa (online/line-interactive z prawdziwym sinusem),
• prądu ładowania po powrocie zasilania i rozruchu odbiorników (lodówka startująca z UPS-a potrafi go przeciążyć chwilowo).

Typowe zastosowania

• komputer + monitor (~150–300 W): UPS 650–1000 VA da 5–15 minut na bezpieczny zapis,
• piec CO z pompą (~100–200 W): koniecznie czysty sinus; na kilka godzin pracy lepszy przetwornica + akumulator 100 Ah niż klasyczny UPS,
• monitoring/router (~20–60 W): mały UPS potrafi trzymać godzinami.

Jak czytać wynik

Dobieraj najbliższy większy akumulator z typoszeregu (7, 9, 12, 18, 26, 40, 65, 100 Ah) i traktuj wyliczony czas jako optymistyczny — realnie odejmij 20–30% na Peukerta i wiek baterii.

Narzędzie liczy, ile energii trzeba dostarczyć do baterii (pojemność × różnica poziomów naładowania), a następnie dzieli ją przez efektywną moc ładowania. Koszt liczony jest z energii pobranej z sieci — czyli razem ze stratami.

Jak liczy narzędzie

• Energia do baterii = pojemność [kWh] × (poziom docelowy − początkowy).
• Czas = energia ÷ (moc ładowania × sprawność). Sprawność obejmuje straty ładowarki pokładowej, kabla i chłodzenia baterii: AC ≈ 85–92%, DC ≈ 92–96%.
• Koszt = (energia ÷ sprawność) × cena kWh — płacisz też za straty. Stąd koszt 100 km = (zużycie ÷ sprawność) × cena.
• Dodany zasięg = energia do baterii ÷ zużycie × 100 km.

Typowe moce ładowania

• gniazdo domowe 230 V: ~2,3 kW (10 A ciągłe) — „awaryjne", doba na pełną baterię,
• wallbox 1-fazowy: do 7,4 kW; 3-fazowy: 11 kW (16 A) lub 22 kW (32 A — auto musi mieć ładowarkę 22 kW, większość ma 11),
• ładowarka DC: 50–350 kW — o tempie decyduje wtedy auto, nie stacja.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• krzywej ładowania DC — powyżej ~80% auto mocno zwalnia; oszacowanie liniowe jest wtedy zbyt optymistyczne (dlatego na trasie ładuje się zwykle 10→80%),
• zimna — ogrzewanie baterii wydłuża ładowanie i zwiększa zużycie zimą o 20–40%,
• degradacji baterii (realna pojemność po latach jest mniejsza od katalogowej),
• limitów prądu ustawionych w aucie/wallboxie i taryfy (ładowanie w tanich godzinach G12w potrafi zbić koszt o połowę).

Instalacja pod wallbox

Wallbox 11 kW to stały pobór 3×16 A — obwód dobierzesz w zakładkach „Dobór przewodu" i „Dobór zabezpieczenia"; wymagany osobny obwód z RCD (typ A + detekcja DC 6 mA — zwykle wbudowana w wallbox).

Napięcie spoczynkowe akumulatora (zmierzone woltomierzem, gdy odpoczywa od kilku godzin — bez ładowania i bez odbiorników) dobrze odwzorowuje jego stan naładowania. Z niego kalkulator wylicza, ile energii brakuje do pełna i jak długo trzeba ją uzupełniać danym prądem.

Napięcie spoczynkowe → stan naładowania (12 V, ~20 °C)

• 12,72 V → 100% · 12,50 V → 80% · 12,36 V → 70% · 12,24 V → 60%,
• 12,10 V → 50% · 11,96 V → 40% · 11,81 V → 30% · 11,66 V → 20% · 11,51 V → 10%,
• między wartościami kalkulator interpoluje liniowo (12,2 V ≈ 57%). Poniżej ~11,8 V akumulator jest głęboko rozładowany — to mu szkodzi.

Jak liczy narzędzie

• Brakująca pojemność = pojemność × (poziom docelowy − obecny) / 100 [Ah],
• Do dostarczenia = brakująca ÷ sprawność — ładowanie nie jest bezstratne (część energii idzie na ciepło i gazowanie), więc trzeba wtłoczyć więcej Ah, niż akumulator „przyjmie",
• Czas = do dostarczenia ÷ prąd ładowania.

Ważne — to oszacowanie jest optymistyczne

• Ładowarka utrzymuje pełny prąd tylko do ~80% (faza bulk); powyżej przechodzi w fazę podtrzymania (stałe napięcie ~14,4 V, prąd maleje) — dlatego ostatnie 20% ładuje się nawet kilka razy dłużej niż wynikałoby z prostego dzielenia,
• prąd ładowania nie powinien przekraczać ~C/10 (dla 72 Ah ≈ 7 A) przy zwykłym ładowaniu; wyższy grzeje akumulator i skraca życie. Delikatny prąd (2–4 A) ładuje długo, ale najzdrowiej i pomaga w regeneracji zasiarczenia,
• na napięcie wpływa temperatura — na mrozie wartości spadają; mierz po ustaniu „napięcia powierzchniowego" (min. 2–4 h po jeździe lub ładowaniu).

Bezpieczeństwo

Akumulatory kwasowo-ołowiowe przy ładowaniu wydzielają wodór (wybuchowy) — ładuj w przewietrzanym miejscu, z dala od iskier i ognia. Nie ładuj zamarzniętego ani spuchniętego akumulatora. Kalkulator dotyczy ogniw ołowiowych 12 V — akumulatory litowe (LiFePO4) mają inne napięcia i wymagają dedykowanej ładowarki.

Narzędzie dobiera moc instalacji fotowoltaicznej do Twojego rocznego zużycia energii (znajdziesz je na fakturze rozliczeniowej), a następnie szacuje koszt, produkcję i prosty czas zwrotu.

Jak liczy narzędzie

• Moc instalacji = roczne zużycie × pokrycie ÷ uzysk. Uzysk w Polsce to ≈ 950–1050 kWh z 1 kWp rocznie (dach południowy, bez zacienienia).
• Liczba paneli = moc ÷ moc pojedynczego panelu, zaokrąglona w górę do pełnej sztuki (dalej liczy się rzeczywista moc po zaokrągleniu). Powierzchnia ≈ 2 m² na panel.
• Koszt = moc × cena za kWp (panele + montaż) + falownik + wymiana licznika + ew. zwiększenie mocy przyłączeniowej + kable + zabezpieczenia — rozpiska niezerowych pozycji w wyniku.
• Prosty zwrot = koszt ÷ wartość rocznej produkcji (produkcja × cena energii). „Prosty" znaczy: bez dyskonta, inflacji i zmian cen prądu.
• Zabezpieczenia: prąd AC falownika = moc ÷ (230 V lub √3·400 V), wyłącznik char. B ≥ tego prądu + ogranicznik przepięć T2; po stronie DC bezpieczniki gPV ≥ 1,5·I_sc (wymagane przy ≥ 3 stringach równolegle), rozłącznik ≥ 1,25 × I_sc × liczba stringów i SPD na 1000 V DC.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• net-billingu — nadwyżki oddane do sieci sprzedajesz taniej, niż później odkupujesz, więc realny zwrot jest zwykle dłuższy niż z pełnej wartości produkcji; kluczowa jest autokonsumpcja,
• orientacji i kąta dachu, zacienienia (kominy, drzewa) — obniżają uzysk nawet o 20–30%,
• degradacji paneli (~0,4%/rok) i strat falownika,
• dotacji (Mój Prąd, ulga termomodernizacyjna) — potrafią skrócić zwrot o kilka lat,
• magazynu energii i sterowania autokonsumpcją (grzałka CWU, ładowanie EV w dzień).

Dlaczego „potwierdź w projekcie"

Wynik to oszacowanie do rozmowy z instalatorem, nie projekt. Ostateczny dobór mocy, stringów i zabezpieczeń wykonuje instalator z uprawnieniami na podstawie dokumentacji falownika i paneli oraz oględzin dachu.

Cała termodynamika w jednej liczbie: podgrzanie 1 litra wody o 1 °C kosztuje 1,163 Wh (ciepło właściwe wody). Z tego wynika wszystko — czas, moc i koszt.

Jak liczy narzędzie

• Energia użyteczna = litry × 1,163 × ΔT [Wh]. Przykład: bojler 80 l z 10 na 55 °C = 80 × 1,163 × 45 ≈ 4,2 kWh.
• Energia z sieci = użyteczna ÷ sprawność (grzałka zanurzeniowa ~98%, ale straty zbiornika i rur obniżają całość do ~85–90%).
• Czas = energia ÷ moc grzałki; tryb odwrotny liczy wymaganą moc, by zdążyć w zadanym czasie, i proponuje typową grzałkę.
• Prąd grzałki: cosφ = 1 (czysta rezystancja); powyżej ~3,7 kW narzędzie przełącza na 3 fazy — 1-fazowo prąd robi się za duży dla typowych obwodów.

Praktyczne wnioski z tej fizyki

• prysznic „na żywo" z przepływówki: 8 l/min podgrzane o 30 °C to ~17 kW — dlatego przepływówki wymagają 3 faz i grubego przewodu, a bojler może grzać się powoli małą mocą,
• czajnik 1,5 l z 10 do 100 °C ≈ 0,16 kWh ≈ 16 gr — gotowanie pełnego czajnika „na jedną herbatę" kosztuje głównie czas,
• obniżenie temperatury bojlera z 65 na 55 °C oszczędza ~10–15% (mniejsze straty postojowe), ale pamiętaj o okresowym przegrzewie antybakteryjnym.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• strat postojowych zbiornika w czasie grzania (przy krótkim grzaniu pomijalne, przy grzaniu „przez noc" doliczą się),
• kamienia na grzałce — izoluje termicznie i wydłuża czas (moc elektryczna ta sama, sprawność przekazywania spada),
• mieszania warstw w zbiorniku (u góry cieplej — realnie ciepła woda „kończy się" zanim cały zbiornik ostygnie).

Powiązane narzędzia

Pojemność bojlera dobierzesz w Wodne → „CWU — dobór bojlera", a obwód i zabezpieczenie dla grzałki w kategorii Elektryczne.

Narzędzie używa uproszczonej metody strumieniowej: z wymaganego natężenia oświetlenia [lx] i powierzchni wylicza potrzebny strumień [lm], a potem dzieli go przez strumień pojedynczej oprawy.

Jak liczy narzędzie

• Strumień na płaszczyźnie = natężenie [lx] × powierzchnia [m²] (luks to lumen na m²).
• Strumień zainstalowany = powyższe ÷ sprawność pomieszczenia (0,3–0,9) — część światła ginie w oprawie, na ścianach i suficie; jasne pomieszczenie z oprawami bezpośrednimi ~0,7, ciemne z kloszami mlecznymi ~0,4–0,5.
• Liczba opraw = strumień zainstalowany ÷ lumeny oprawy, w górę do pełnej sztuki; do tego sugerowana siatka rozmieszczenia i realne natężenie po zaokrągleniu.

Typowe natężenia (PN-EN 12464 + praktyka domowa)

• komunikacja/korytarz 100 lx · sypialnia 150 lx · pokój dzienny 200 lx,
• kuchnia 300 lx, ale blat roboczy 500 lx — dołóż oświetlenie podszafkowe zamiast przepalać całe pomieszczenie,
• biuro / praca przy komputerze 500 lx, precyzyjna (warsztat, szycie) 750–1000 lx.

Praktyka doboru

• Orientacyjnie: żarówka LED ~100 lm/W, więc moc instalacji ≈ potrzebne lumeny ÷ 100.
• Barwa światła: mieszkanie 2700–3000 K (ciepła), praca/garaż 4000 K (neutralna); do wieczornego relaksu unikaj 6500 K.
• Współczynnik oddawania barw CRI ≥ 80 w domu, ≥ 90 tam, gdzie liczą się kolory (lustro, blat).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Rozsyłu konkretnej oprawy (downlight vs plafon), wysokości montażu, mebli i stref cienia, olśnienia ani oświetlenia akcentowego. Dla wymagających wnętrz i biur pełny projekt robi się w programie typu DIALux — ten wynik to szybki punkt startowy do zakupów.

W instalacji 230 V przewód dobiera się głównie pod obciążalność (żeby się nie przegrzał). Przy 12/24 V jest odwrotnie: napięcie jest małe, więc te same waty oznaczają duży prąd, a spadek nawet ułamka wolta to już kilka procent. Dlatego to spadek napięcia narzuca przekrój — często grubszy, niż podpowiadałaby sama obciążalność.

Jak liczy narzędzie

• Prąd: z mocy I = P / U (bez cosφ — to prąd stały), albo wpisujesz go wprost.
• Spadek ΔU = 2·L·I / (γ·S) — mnożnik 2, bo liczy się cała pętla (prąd płynie do odbiornika i wraca drugim przewodem); γ = 56 dla miedzi.
• Dobierany jest najmniejszy przekrój z szeregu, przy którym spadek ≤ zadany limit (domyślnie 3%).
• Bezpiecznik ≥ 1,25·prąd, montowany tuż przy plusie akumulatora (chroni cały przewód przed zwarciem).

Praktyczne wnioski

• 24 V zamiast 12 V = połowa prądu przy tej samej mocy, a spadek maleje czterokrotnie — dla dłuższych tras albo dużych odbiorów to najtańsze rozwiązanie,
• trzymaj odbiorniki blisko akumulatora; długi przewód do lodówki turystycznej potrafi wymagać 6–10 mm²,
• limit spadku: oświetlenie i elektronika ≤ 3% (przygasają, resetują się), mniej wrażliwe odbiory grzejne do ~5%,
• w 12/24 V używa się miedzi — aluminium przy tak dużych prądach i wibracjach (kamper, auto) zawodzi na zaciskach.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Oporów styków i złączek (dokręcaj mocno, stosuj tulejki), obciążalności przy pęczkowaniu wielu przewodów oraz prądów rozruchowych (pompy, sprężarki lodówek — chwilowo kilkukrotnie więcej). Dobór ostateczny sprawdź dla realnej trasy. Wynik orientacyjny.

Silniki, transformatory, dławiki i zasilacze pobierają oprócz mocy czynnej (P, która wykonuje pracę) także moc bierną (Q, potrzebną do budowy pola magnetycznego). Razem dają moc pozorną S — i to ona obciąża przewody oraz jest podstawą opłat. Niski cosφ = duży udział mocy biernej = większy prąd i straty, a operator nalicza opłatę za energię bierną ponad tanφ = 0,4 (cosφ ≈ 0,93).

Jak liczy narzędzie

• Wymagana moc baterii: Q_c = P·(tanφ₁ − tanφ₂) — różnica mocy biernej przed i po.
• Prąd maleje w stosunku cosφ₁/cosφ₂ (mniejsza moc pozorna przy tej samej mocy czynnej).
• Pojemność: 1-faz C = Q_c/(2πf·U²); 3-faz trójkąt C = Q_c/(3·2πf·U²); gwiazda 3× więcej (niższe napięcie na kondensatorze).

Praktyka

• Celuj w cosφ 0,95–0,98, nie w 1,0 — przy małym obciążeniu grozi przekompensowanie (cosφ pojemnościowy, przepięcia).
• Stosuj baterię z regulacją stopniową (regulator + styczniki) tam, gdzie obciążenie się zmienia.
• Dużo elektroniki / falowników → kompensacja dławikowa (kondensatory z dławikami), inaczej harmoniczne przeciążą i uszkodzą kondensatory.
• Kondensatory muszą mieć rezystory rozładowcze; dobieraj na napięcie z zapasem.

Narzędzie liczy dla f = 50 Hz i obciążenia symetrycznego. Dobór baterii przemysłowej i jej regulacji zawsze potwierdź pomiarem (analizator jakości energii). Wynik orientacyjny.

Przewód ochronny PE musi bezpiecznie przeprowadzić prąd zwarcia do momentu wyłączenia. Norma PN-HD 60364-5-54 daje prostą tabelę zależną od przekroju żyły fazowej S (dla tego samego materiału):

• S ≤ 16 mm² → PE = S,
• 16 < S ≤ 35 mm² → PE = 16 mm²,
• S > 35 mm² → PE = S/2.

Różny materiał i minimalne przekroje

• Gdy PE jest z innego metalu niż faza, przekrój przelicza się na równoważną przewodność (aluminiowy PE musi być grubszy od miedzianego).
• PE osobny: min. 2,5 mm² (chroniony mechanicznie) lub 4 mm² (bez ochrony).
• PEN (wspólny N+PE): tylko od strony zasilania, min. 10 mm² Cu / 16 mm² Al.

Dokładniej PE dobiera się adiabatycznie: S = √(I²·t)/k z prądu i czasu zwarcia — przy dużych prądach wynik bywa większy niż z tabeli. Narzędzie podaje wartość tabelaryczną (typowy, bezpieczny dobór). Wynik orientacyjny.

Selektywność = przy zwarciu lub przeciążeniu wyłącza się tylko zabezpieczenie najbliższe usterki, a nadrzędne trzyma zasilanie reszty instalacji. Bez niej awaria jednego obwodu gasi cały dom albo klatkę.

Reguły kciuka

• Zakres przeciążeń (małe przetężenia): selektywność, gdy nadrzędne ma prąd znamionowy ≥ 1,6× podrzędnego (krzywe czasowo-prądowe się nie nakładają).
• Wkładki gG w stosunku ≥ 1,6:1 są selektywne także do znacznych prądów zwarcia — to najprostsza droga do selektywności.
• Dwa wyłączniki nadprądowe: w zakresie zwarć (wyzwalacz magnetyczny B/C/D działa w kilka ms) charakterystyki zwykle się nakładają — selektywności zwarciowej nie ma z automatu. Daje ją dopiero wyłącznik selektywny (S) jako nadrzędny albo dobór wg tablic selektywności producenta.

To narzędzie ocenia głównie zakres przeciążeń i podaje zalecany minimalny prąd nadrzędnego. Selektywności zwarciowej między wyłącznikami nie zastąpi regułą kciuka — potwierdź ją krzywymi lub tablicą producenta. Wynik orientacyjny.

O doborze agregatu nie decyduje suma mocy z tabliczek, tylko najgorszy moment: wszystko już pracuje, a właśnie startuje odbiornik z najcięższym rozruchem. Silniki (pompy, lodówki, hydrofor) pobierają przy starcie kilkukrotność mocy znamionowej.

Jak liczy narzędzie

• Moc pracy ciągłej = suma moc × ilość dla zaznaczonych odbiorników.
• Moc szczytowa = praca ciągła + nadwyżka rozruchowa największego pojedynczego silnika (krotność − 1) × moc. Zakłada się, że silniki startują pojedynczo — nie włączaj kilku naraz.
• Wymagane kVA = szczyt [W] ÷ cosφ 0,8 + 20% zapasu — agregaty katalogowane są w kVA przy cosφ 0,8. Wynik zaokrąglany w górę do typowej wielkości.
• Typowe krotności rozruchu: pompy i lodówki ~3×, pralka ~1,5×, grzałki i oświetlenie 1× (bez rozruchu).

Na co uważać przy wyborze

• Elektronika (kocioł gazowy, komputer, TV) wymaga stabilnego napięcia — wybierz agregat inwerterowy albo z AVR; zwykłe potrafią uszkodzić sterowniki.
• Pompa głębinowa 3-fazowa = konieczny agregat trójfazowy; a 3-fazowy obciążany na jednej fazie oddaje tylko ~1/3 mocy.
• Zasilanie domu przy awarii sieci wymaga przełącznika sieć–agregat (ręcznego lub automatyki SZR) — bezwzględnie uniemożliwiającego podanie napięcia w sieć.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• rozruchu bezpośredniego dużych silników (sprężarki, piły) — bywa i 5–7×, sprawdź tabliczkę,
• pracy ciągłej vs chwilowej agregatu (moc znamionowa ciągła jest niższa od maksymalnej z naklejki),
• spadku mocy silnika spalinowego na wysokości i w upale oraz jakości paliwa,
• selektywności zabezpieczeń przy zasilaniu z agregatu (mały prąd zwarciowy!).

Jak czytać wynik

Sugerowana wielkość to minimum z zapasem 20%. Jeśli wynik wychodzi duży, taniej bywa ograniczyć listę odbiorników „awaryjnych" (bez pralki i bojlera), niż kupować cięższy agregat.

Trzy pojęcia, które się mylą: moc przyłączeniowa (maksimum z warunków przyłączenia), moc umowna (to, za co płacisz w umowie — wyznacza ją zabezpieczenie przedlicznikowe) i moc zainstalowana (suma wszystkich odbiorników — zawsze większa, bo nie pracują naraz).

Jak liczy narzędzie

• Moc szczytowa = zainstalowana × k_j (jednoczesność, dla domu typowo ~0,5–0,7) + duże odbiory liczone w całości (pompa ciepła, ładowarka EV, indukcja — one potrafią pracować równocześnie i długo).
• Prąd obliczeniowy = moc ÷ (√3·400 V) przy 3 fazach lub ÷ 230 V przy jednej.
• Zabezpieczenie przedlicznikowe = najbliższa znormalizowana wartość ≥ prądu (min. 16 A); z niego wynika moc umowna = √3·400·I_n (albo 230·I_n).

Typowe wartości

• dom bez ogrzewania elektrycznego: 3×20–25 A (14–17 kW mocy umownej),
• dom z pompą ciepła / indukcją / ładowarką EV: częściej 3×25–32 A,
• powyżej 1×32 A praktycznie zawsze opłaca się przejść na 3 fazy (cieńsze przewody, duże odbiory i tak wolą 400 V).

Formalności (zwykle prostsze, niż się wydaje)

• zwiększenie mocy umownej w ramach istniejącej mocy przyłączeniowej = bezpłatny wniosek do OSD + ew. wymiana zabezpieczenia przedlicznikowego,
• zwiększenie mocy przyłączeniowej = nowe warunki przyłączenia (może wymagać wymiany przyłącza/WLZ — sprawdź przekrój w zakładce „Dobór WLZ"),
• dla ogrzewania elektrycznego i EV rozważ taryfę G12/G12w — tania energia w nocy i weekendy.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Rzeczywistego profilu zużycia (najlepiej sprawdź maksima na liczniku — OSD udostępniają dane), rozruchów silników, ani ograniczeń samego przyłącza (przekrój, stan). Wynik traktuj jako punkt wyjścia do wniosku, nie jako gotową wartość umowną.

Ta tabela to elektryczna „tabliczka mnożenia": obciążalności z PN-HD 60364-5-52 dla najczęstszego przypadku — miedź, izolacja PVC, 30 °C, pojedynczy obwód, w dwóch typowych ułożeniach. Dla szybkich decyzji na budowie wystarcza; dla warunków nietypowych — nie.

Jak czytać kolumny

• B1 vs C: te same żyły w rurce (B1) chłodzą się gorzej niż kabel na ścianie/pod tynkiem (C) — stąd B1 ma niższe wartości. Wybierz kolumnę wg faktycznego ułożenia.
• Maks. zabezpieczenie = największy wyłącznik, który jeszcze chroni ten przewód (I_n ≤ I_z) — nie „zalecany", tylko graniczny.
• Maks. moc liczona przy cosφ = 1 (grzałki) — dla silników i AGD pomnóż przez ich cosφ (~0,8–0,85).

Kiedy tabela NIE wystarczy (użyj „Doboru przewodu")

• grupowanie: kilka obwodów w jednym peszlu/korytku potrafi obniżyć I_z o 20–40%,
• temperatura powyżej 30 °C (poddasze latem, kotłownia) — kolejne kilkanaście procent w dół,
• aluminium (ok. ×0,78), izolacja XLPE (wyżej), ułożenie w ziemi (metoda D),
• długie obwody — tabela nie widzi spadku napięcia, który przy 20+ metrach często wymusza grubszy przekrój niż obciążalność.

Szybkie kotwice pamięciowe (C, miedź)

1,5 mm² → B16 · 2,5 mm² → B20 (w rurce B16) · 4 mm² → B25 · 6 mm² → B32 · 10 mm² → B50. Jeśli zapamiętasz tylko jedną linijkę: gniazda 2,5 mm² + B16 to bezpieczny standard — z zapasem na oba ułożenia.

Wentylację wymiaruje się dwiema metodami i przyjmuje większy z wyników: z krotności wymian (ile razy na godzinę wymienić całe powietrze) i z liczby osób (ile świeżego powietrza na głowę).

Jak liczy narzędzie

• Z kubatury: Q = długość × szerokość × wysokość × krotność n [1/h]. Typowe krotności: sypialnia/pokój ~1, salon ~0,5, kuchnia ~5, łazienka ~6, warsztat 3–6.
• Z osób: Q = liczba osób × 20–30 m³/h (PN-EN 16798; sale spotkań i siłownie więcej).
• Wynik = większa z obu wartości — dla sypialni 2-osobowej często to osoby decydują, nie kubatura.

Normowe minima wywiewu dla mieszkań (PN-83/B-03430)

• kuchnia z oknem zewnętrznym: 70 m³/h (z kuchenką gazową; elektryczna 50),
• łazienka: 50 m³/h · oddzielne WC: 30 m³/h · pomieszczenie pomocnicze: 15 m³/h,
• to minima wywiewu — nawiew musi je zrównoważyć (nawiewniki okienne, podcięcia drzwi min. 80 cm²).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• bilansu całego mieszkania (suma wywiewów = suma nawiewów — inaczej wentylacja „nie ciągnie"),
• wilgotności (pranie, akwarium, gotowanie — bywa potrzeba więcej niż z krotności),
• rekuperacji (tam liczy się strumień ciągły + przewietrzanie, wg projektu),
• kotła z otwartą komorą w pomieszczeniu — wtedy wentylację dyktują przepisy kotłowni (zakładka „Wentylacja kotłowni" w Gazowych).

Powiązane narzędzia

Z wydajności dobierzesz średnicę kanału („Średnica kanału"), a wentylator do oporów instalacji — w „Doborze wentylatora" albo „PLUS" (krok po kroku).

Dobór kanału to czysta geometria: przekrój = przepływ ÷ prędkość. Cała sztuka polega na wyborze prędkości — im szybciej, tym mniejszy (tańszy) kanał, ale głośniejszy i o większych oporach (opory rosną z kwadratem prędkości!).

Jak liczy narzędzie

• Pole przekroju A = (Q/3600) ÷ v; dla koła ⌀ = √(4A/π), zaokrąglane do typoszeregu Spiro (100, 125, 160, 200, 250, 315…).
• Prostokątny: podajesz jeden bok (np. wysokość mieszczącą się w suficie podwieszanym), narzędzie liczy drugi + średnicę równoważną wg Huebschera (kanał okrągły o tym samym oporze — do porównań i doboru kształtek).
• Po zaokrągleniu pokazywana jest rzeczywista prędkość w dobranym kanale.

Zalecane prędkości (wentylacja komfortu)

• 2–3 m/s — kanały przy pomieszczeniach cichych (sypialnie, biura) i podejścia do kratek,
• 3–5 m/s — kanały rozprowadzające,
• 5–8 m/s — kanały główne (magistrale) dalej od pomieszczeń; przemysł znosi więcej.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• oporów trasy (długość, kolana — policzysz w „Spadku ciśnienia") ani tłumienia akustycznego,
• kanałów elastycznych (flex) — ich realny opór jest 2–3× większy niż gładkiego Spiro; używaj tylko na krótkich podejściach i naciągnięte,
• izolacji termicznej (kanał z ciepłym/zimnym powietrzem przez nieogrzewane poddasze musi być ocieplony — inaczej kondensat).

Praktyczna wskazówka

Wąskie gardło całej instalacji to zwykle nie kanał, tylko kratka/anemostat — dobieraj je na prędkość ≤ 2 m/s w świetle, inaczej będą świszczeć niezależnie od średnicy kanału.

„Wentylator 100 m³/h" z opakowania to wydajność przy zerowych oporach — na stole, bez kanału. Podłączony do rury z kolanami i kratką da często połowę tego. Dlatego wentylator dobiera się na punkt pracy: wydajność PRZY konkretnym sprężu.

Jak liczy narzędzie

• Moc powietrza = (Q/3600) × Δp [W] — tyle energii fizycznie trzeba przekazać strudze.
• Moc elektryczna = moc powietrza ÷ sprawność (wentylator z silnikiem: ~40–70%, małe łazienkowe gorzej).
• Punkt pracy z zapasem — Q i Δp powiększone o zadany margines; krzywa wybranego wentylatora (z karty katalogowej) musi przechodzić na lub powyżej tego punktu.
• Orientacyjny prąd przy 230 V — do doboru obwodu.

Skąd wziąć Δp (spręż)

To suma oporów całej trasy: kanały (tarcie) + kolana i trójniki (straty miejscowe) + kratka/anemostat + czerpnia/wyrzutnia + ewentualny filtr. Policzysz ją w zakładce „Spadek ciśnienia" — typowa łazienka z krótkim kanałem to 20–60 Pa, dłuższe trasy z filtrem 100–250 Pa.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• kształtu krzywej konkretnego wentylatora (osiowe „siadają" przy oporach, promieniowe trzymają spręż — do kanałów bierz promieniowe/kanałowe),
• hałasu (dB(A) z karty — do sypialni szukaj ≤ 25–30 dB(A) albo wentylatora w wersji „cichej"/na kanale z tłumikiem),
• regulacji obrotów (wentylator z zapasem + regulator bywa lepszy niż dobrany „na styk"),
• klap zwrotnych i wpływu wiatru na wyrzutnię (dodatkowe opory chwilowe).

Intuicja podpowiada: przepompuję kubaturę pomieszczenia i mam świeże powietrze. Ale wentylacja miesza nowe powietrze ze starym — część świeżego od razu ucieka wywiewem. Stąd „jedna wymiana" usuwa tylko ~63% starego powietrza.

Jak liczy narzędzie

• Czas jednej wymiany = kubatura ÷ wydajność (V/Q).
• Przy idealnym mieszaniu stężenie starego powietrza spada wykładniczo: po 1 wymianie zostaje ~37%, po 2 ~14%, po 3 wymianach ~5% — to przyjęty próg „skutecznego przewietrzenia".
• Wynik główny = 3 × V/Q; krotność wymian Q/V pokazana dla porównania z zalecanymi.

Praktyczne zastosowania

• po malowaniu/wylewkach: ile realnie wietrzyć przy danym wentylatorze — zwykle godziny, nie minuty,
• zaparowana łazienka: wentylator 50 m³/h w łazience 10 m³ potrzebuje ~36 min na skuteczną wymianę — stąd sens wyłącznika z opóźnieniem (timer 15–30 min po wyjściu),
• CO₂ w sypialni: przy zamkniętych drzwiach i oknach dwie osoby „zużywają" powietrze szybciej, niż działa grawitacyjna — porównaj czas wymiany z nocą.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• wietrzenia przez okno — jego „wydajność" zależy od różnicy temperatur i wiatru (krótkie, intensywne wietrzenie na przestrzał zimą bije uchylone okno na godziny),
• niepełnego mieszania (martwe strefy za meblami — realnie potrzeba trochę więcej niż 3 wymiany),
• źródła zanieczyszczeń działającego cały czas (gotowanie, ludzie) — wtedy liczy się wentylacja ciągła, nie jednorazowe przewietrzenie.

Przepisy i DTR podają wymaganą powierzchnię wentylacyjną w cm² (np. „nawiew min. 700 cm²") — a wykonać trzeba konkretny otwór: okrągły wiertnicą, kwadratowy czy prostokątny między belkami. To narzędzie zamienia pole na wymiary we wszystkich trzech geometriach naraz.

Jak liczy narzędzie

• Kwadrat: bok = √A · koło: ⌀ = √(4A/π), z dobraniem najbliższej większej rury spiro · prostokąt: gotowe pary boków o iloczynie ≥ A (pionowo czy poziomo — pole to pole).
• Znany bok: masz szczelinę o ustalonej wysokości (np. 12 cm między cegłami)? Wpisz ją — narzędzie policzy wymaganą długość.
• Prześwit kratki — kluczowa poprawka: kratka z żaluzjami i siatką ma wolne tylko ~60–80% swojego pola. Wpisz prześwit, a narzędzie powiększy otwór brutto tak, by netto zgadzało się z wymogiem.

Typowe wymogi, do których się przydaje

• nawiew kotłowni z kotłem typu B: 5 cm²/kW, min. 300 cm² (policzysz w „Wentylacji kotłowni"),
• garaż: nawiew/wywiew wg WT (często 200 cm²), pomieszczenie z butlą LPG — nawiew przy podłodze,
• drzwi łazienkowe: otwory/podcięcie min. 220 cm² — to np. szczelina 80 × 2,8 cm.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• oporu bardzo długiego kanału za otworem (sam otwór ≠ cała trasa — dla wentylatora policz „Spadek ciśnienia"),
• siatek przeciw owadom dokładanych później (drastycznie zmniejszają prześwit i lubią się zapychać),
• lokalizacji otworu (nawiew dołem / wywiew górą przy grawitacji — geometria tego nie załatwi).

Praktyczna rada

Zawsze zaokrąglaj w górę — 5% zapasu pola nic nie kosztuje, a niedobór 5% to formalnie niespełniony wymóg przy odbiorze.

Opory instalacji wentylacyjnej to dwie rodziny strat: tarcie o ścianki kanału (rośnie z długością) i straty miejscowe na każdej zmianie kierunku czy przekroju (kolana, trójniki, kratki). W krótkich domowych instalacjach kształtki potrafią ważyć więcej niż cały kanał.

Jak liczy narzędzie

• Tarcie: Δp = λ·(L/D_h)·(ρv²/2) — współczynnik λ z formuły Altszula (chropowatość: Spiro ~0,15 mm, kanał murowany/flex kilkukrotnie więcej).
• Kanał prostokątny liczony przez średnicę hydrauliczną D_h = 2ab/(a+b); dla porównań podawana też średnica równoważna Huebschera.
• Straty miejscowe: Δp = Σζ·(ρv²/2) — builder pod spodem sumuje elementy trasy (kolano 90° ζ≈0,4–1,2 zależnie od promienia, trójnik ~1–2, kratka ~1,5–2,5).
• Wszystko zależy od kwadratu prędkości — kanał o rozmiar większy potrafi zmniejszyć opory o połowę.

Jak czytać wynik

• opór jednostkowy R ≈ 1 Pa/m to klasyczne kryterium projektowe kanałów komfortu; znacznie więcej = kanał za mały,
• suma Δp (+ filtr, czerpnia, wyrzutnia z kart katalogowych) = spręż wymagany od wentylatora — wstaw go w „Doborze wentylatora",
• dwa łuki segmentowe ≠ jedno łagodne kolano — promień gięcia ma większe znaczenie niż liczba elementów.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• rozgałęzień z różnymi przepływami (liczy jeden odcinek o stałym Q — trasę z odgałęzieniami licz odcinkami i sumuj najdłuższą gałąź),
• flexu ściśniętego/pofałdowanego (realne opory bywają 3× większe niż z wzoru),
• efektu systemowego (kolano tuż przy króćcu wentylatora psuje jego krzywą — zostaw proste 3×⌀ przed i za),
• tłumików akustycznych (mają własne karty oporów).

Ten kalkulator łączy trzy osobne obliczenia w jedną ścieżkę: ile powietrza potrzeba (pomieszczenie + osoby) → co się dzieje w Twoim kanale (prędkość, opory) → jaki wentylator kupić (punkt pracy z zapasem i moc).

Jak liczy narzędzie

• Wydajność = większa z dwóch: kubatura × krotność wymian (wg rodzaju pomieszczenia) albo osoby × m³/h na osobę — wynik mówi, które kryterium wygrało.
• Kanał, który masz: prędkość = Q ÷ pole przekroju; opory = tarcie (Altszul, chropowatość materiału) + straty miejscowe Σζ. Przy v > 6 m/s ostrzeżenie i propozycja większej średnicy (liczonej dla ~4 m/s).
• Punkt pracy = Q i Δp + 15% zapasu — z tym jednym wierszem idziesz do karty katalogowej; krzywa wentylatora musi przechodzić na nim lub powyżej.
• Moc elektryczna i prąd — do oceny kosztów pracy i obwodu zasilania.

Typowa pułapka: „mam rurę 100, chcę 300 m³/h"

W ⌀100 mm to prędkość ~10,6 m/s — świst, duże opory i wentylator pracujący na granicy. Kalkulator pokaże to od razu: albo większy kanał (⌀160 daje ~4 m/s), albo mniejsza wydajność. Kanału nie oszukasz mocniejszym wentylatorem — opory rosną z kwadratem prędkości szybciej, niż rośnie spręż.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• filtra, czerpni i wyrzutni (dolicz z kart katalogowych do Δp),
• hałasu wentylatora i kratki (sprawdź dB(A) przy dobranym punkcie pracy, nie maksymalne),
• bilansu nawiew–wywiew całego mieszkania (wentylator wywiewny potrzebuje skąd brać powietrze — nawiewniki!).

Narzędzie sumuje zyski ciepła pomieszczenia: od przegród i okien (wg kubatury i izolacji), od słońca, ludzi i sprzętu. Wynik podaje w kW i BTU/h oraz proponuje najbliższą typową jednostkę split.

Jak liczy narzędzie

• Obciążenie podstawowe = kubatura (m² × wysokość) × wskaźnik [W/m³] zależny od izolacji i przeszklenia budynku (typowo 30–50 W/m³).
• Nasłonecznienie — mnożnik dla pomieszczeń z oknami na południe/zachód lub na poddaszu (największe zyski latem po południu).
• Osoby ≈ 100 W każda; sprzęt (komputery, TV, lodówka) — według podanej mocy.
• Przeliczenie: 1 kW ≈ 3412 BTU/h. Typowe splity: 2,6 kW ≈ „dziewiątka" (9000 BTU), 3,5 kW ≈ 12000 BTU, 5,0 kW ≈ 18000 BTU.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• dokładnej powierzchni, orientacji i rodzaju szyb (okno południowe bez rolet potrafi dodać kilkaset watów),
• zacienienia zewnętrznego (markizy, drzewa, okap) i rolet — potrafią obniżyć zapotrzebowanie o 20–30%,
• trybu pracy: chłodzenie całego domu multisplitem/kanałówką liczy się inaczej niż pojedynczy pokój,
• pracy grzewczej — jeśli klimatyzator ma też grzać w przejściówkach, sprawdź moc grzewczą i temperaturę graniczną w karcie urządzenia.

Praktyczne wskazówki doboru

Zostaw ~10–15% zapasu, ale nie przewymiarowuj — za duża jednostka taktuje (włącza się i wyłącza), gorzej osusza i głośniej pracuje. Przy dwóch podobnych wynikach wybierz mniejszą z wyższą klasą efektywności (SEER). Montaż wymaga uprawnień F-gazowych.

Rura nie musi obsłużyć sumy wszystkich kranów — nikt nie odkręca wszystkiego naraz. Norma PN-92/B-01706 ujmuje to wzorem z pierwiastkiem, dzięki któremu dom z 10 przyborami nie potrzebuje rury jak hydrant.

Jak liczy narzędzie

• Każdy przybór ma wypływ normatywny q_n [l/s]: umywalka 0,07 · prysznic 0,15 · WC 0,13 · pralka 0,25 · zawór ogrodowy 0,30.
• Przepływ obliczeniowy q = 0,682 × (Σq_n)^0,45 — dla budynków mieszkalnych; nie mniej niż największy pojedynczy wypływ.
• Tryb „wg prędkości": średnica z warunku v ≤ zadana (przekrój = q/v); dobierana po średnicy wewnętrznej — „dwudziestka" PEX ma w środku ~14,4 mm, a stalowa ½″ ~16 mm!
• Tryb „wg ciśnienia": liczy dyspozycję (wejście − wymagane przy baterii − słup wody) i wybiera najmniejszą rurę, której straty (Darcy-Weisbach + 30% na kształtki) się w niej mieszczą.

Zalecane prędkości

Przyłącze i piony ~1,0 m/s · rozprowadzenie ~1,5 m/s · krótkie podejścia do 2,0 m/s. Za szybko = szum, uderzenia hydrauliczne i duże straty; za wolno = przewymiarowana (droższa) instalacja i zastoje wody.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• cyrkulacji i ciepłej wody — CWU liczy się jako osobną rurę (zwykle o rozmiar mniejszą od zimnej),
• budynków niemieszkalnych (inne współczynniki jednoczesności — hotel czy warsztat liczy się inaczej),
• zaworów antyskażeniowych, filtrów i wodomierza (dokładają własne straty — częściowo kryje je dodatek 30%),
• hydrantu ogrodowego do podlewania kroplowego vs zraszacze (te potrafią zdominować cały dobór).

Powiązane narzędzia

Stratę konkretnego odcinka policzysz w „Spadku ciśnienia w rurze", scenariusz „kilka kranów naraz" sprawdzisz w „Jednoczesnym poborze", a czy ciśnienie w ogóle wystarczy — w „Ciśnieniu wody w instalacji".

Napełnianie to proste dzielenie (objętość ÷ przepływ), ale opróżnianie grawitacyjne już nie — wypływ słabnie w miarę opadania lustra wody. Narzędzie liczy oba przypadki poprawnie.

Jak liczy narzędzie

• Napełnianie: czas = V ÷ q. Przepływ podajesz wprost albo mierzysz wiadrem — czas napełnienia 10 l wiadra to najlepszy „miernik" wydajności kranu czy studni (10 l w 20 s = 0,5 l/s = 30 l/min).
• Opróżnianie przez otwór w dnie (Torricelli): wypływ Q = C_d·A·√(2gh) maleje z pierwiastkiem głębokości — stąd czas total = 2× dłuższy, niż gdyby początkowy strumień płynął stale.
• C_d ≈ 0,62 dla ostrej krawędzi otworu; przekrój zbiornika liczony z objętości i głębokości (założenie: stały przekrój — beczka, basen).

Praktyczne obserwacje

• basen ogrodowy: spuszczanie „samo z siebie" przez zawór ⌀25 mm trwa godzinami — wynik pokazuje czarno na białym dlaczego,
• wąż podpięty do spustu i poprowadzony niżej dna działa jak syfon — przyspiesza wypływ (większe h w wzorze) i pozwala opróżnić do zera,
• pompka zatapialna z podaną wydajnością = tryb „napełnianie" w drugą stronę (V ÷ q pompki przy danej wysokości tłoczenia).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• zbiorników o zmiennym przekroju (oczko wodne, zbiornik kulisty — czas będzie inny),
• oporów węża za otworem (dłuższy, cienki wąż = mniejsze realne C_d),
• spadku wydajności źródła w trakcie (studnia „siada", ciśnienie w sieci spada w szczycie),
• deszczówki dopływającej w trakcie opróżniania.

Rachunek za wodę to w większości woda + ścieki liczone razem od tego samego licznika — realna stawka to zwykle 10–16 zł/m³. Narzędzie sumuje typowe czynności tygodnia i przelicza na miesiące i rok.

Jak liczy narzędzie

• Każda czynność ma edytowalne litry na użycie (prysznic ~50 l przy 5 min, wanna ~150, WC 6, pralka ~50, zmywarka ~12) × liczba użyć tygodniowo.
• Suma × 4,33 tygodnia = miesiąc; koszt = m³ × Twoja stawka (woda + ścieki).
• Kalibracja: statystycznie wychodzi ok. 3 m³ na osobę miesięcznie — jeśli Twój wynik mocno odbiega od faktury, popraw litry lub częstotliwości.

Gdzie realnie ucieka woda (i pieniądze)

• prysznic to czas × wydatek słuchawki: 10 minut przy 12 l/min = 120 l — dłuższy prysznic potrafi kosztować więcej niż wanna; słuchawka oszczędna (8 l/min) tnie to o 1/3,
• cieknąca spłuczka — sączenie „po ściance" to 100–400 l/dobę, czyli nawet 100+ zł miesięcznie; test: barwnik spożywczy do zbiornika,
• podlewanie — pozycja bez kosztu ścieków przy liczniku ogrodowym (podliczniku): płacisz samą wodę, zwykle o ~40–50% mniej za m³.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• opłat abonamentowych (stałych) za wodomierz,
• kosztu podgrzania ciepłej wody — to często drugie tyle co sama woda (policzysz w „Podgrzaniu wody" w Elektrycznych),
• deszczówki jako darmowej alternatywy do podlewania (zakładka „Zbiornik na deszczówkę").

Narzędzie liczy, ile deszczówki realnie „złapie" Twój dach w ciągu roku, i dobiera zbiornik tak, żeby starczał na podlewanie, ale nie stał wiecznie pusty — bo za duży zbiornik rzadko się dopełnia i nie zwraca kosztu.

Jak liczy narzędzie

• Uzysk roczny = powierzchnia dachu (rzut poziomy, nie połaci!) × współczynnik spływu × roczne opady × 0,9 (strata na filtrze i pierwszym spłukaniu). Spływ: dachówka/blacha ~0,9, dach płaski ~0,8, żwirowy ~0,6.
• Zapotrzebowanie = powierzchnia ogrodu × podlewanie [l/m² na tydzień] (typowo 15–25 l/m² w suche tygodnie).
• Zalecany zbiornik = zapas na ~3 tygodnie podlewania, ale nie więcej niż ~6% rocznego uzysku — dłuższej suszy i tak nie przeczekasz, a nadmiar pojemności to zamrożone pieniądze. Wynik zaokrąglany do typowych pojemności.
• Oszczędność = zużyta deszczówka (sezon podlewania ~26 tygodni, ograniczona uzyskiem) × cena wody z wodociągu.

Założenia i czego NIE uwzględniono

• Opady w Polsce ~500–700 mm/rok (tereny podgórskie więcej) — sprawdź lokalną wartość.
• Liczy się średni rok — nie rozkład opadów: w praktyce latem bywają 4–6-tygodniowe susze, gdy zbiornik się skończy mimo poprawnego doboru.
• Nie uwzględniono użycia deszczówki w domu (spłuczki WC, pralka ~50% zużycia) — to osobna instalacja z sygnalizacją i dopustem wody wodociągowej; przy niej zbiornik dobiera się większy,
• ani przelewu (nadmiar musi mieć odprowadzenie — rozsączanie na działce; deszczówki nie wolno kierować do kanalizacji sanitarnej).

Praktyka

Zbiornik podziemny chroni wodę przed glonami i mrozem, naziemny jest tańszy, ale sezonowy. Dotacje „Moja Woda" potrafią pokryć sporą część kosztu. Wynik traktuj jako oszacowanie do wyboru pojemności.

Pompy nie kupuje się „na moc", tylko na punkt pracy: potrzebny przepływ [l/min] przy wymaganej wysokości podnoszenia H [m]. Narzędzie liczy H, a Ty sprawdzasz w katalogu, czy krzywa pompy przechodzi powyżej tego punktu.

Jak liczy narzędzie

• H = głębokość lustra wody (ssanie) + wysokość tłoczenia do najwyższego punktu + straty rurociągu (~0,1 m na metr rury — uproszczenie) + ciśnienie robocze × 10,2 (1 bar = 10,2 m słupa wody).
• Dla hydroforu jako ciśnienie robocze przyjmij ciśnienie wyłączenia presostatu (typowo 3–4 bar), nie załączenia.
• Moc hydrauliczna = ρ·g·Q·H; szacunkowa moc silnika przy sprawności ~45% — do zgrubnego doboru zasilania.
• Przy lustrze głębiej niż ~8 m narzędzie sygnalizuje: pompa powierzchniowa nie zassie (fizyczny limit ssania) — potrzebna głębinowa lub z inżektorem.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• dokładnych strat rur (średnica, materiał, kolana — policzysz w „Spadku ciśnienia w rurze"), zaworu zwrotnego i filtrów,
• wydajności studni — pompa nie może pompować szybciej, niż studnia oddaje (próbne pompowanie!),
• doboru zbiornika przeponowego (osobna zakładka „Zbiornik hydroforowy") i ciśnienia wstępnego w nim (~90% ciśnienia załączania),
• zabezpieczenia przed suchobiegiem — obowiązkowe przy studni o małej wydajności.

Jak czytać wynik

W katalogu pompy znajdź tabelę/krzywą Q–H i sprawdź wydajność przy Twoim H — ma być ≥ wymagany przepływ z ~10% zapasu. Pompa dużo mocniejsza niż potrzeba to częstsze taktowanie hydroforu i głośniejsza praca, nie lepsze ciśnienie.

Kluczowa obserwacja: bojler trzyma wodę np. 60 °C, a używasz jej po zmieszaniu z zimną do ~40 °C — więc litr z bojlera daje więcej niż litr ciepłej wody z kranu. Dlatego zbiornik może być mniejszy niż szczytowe zużycie.

Jak liczy narzędzie

• Zapotrzebowanie dobowe = liczba osób × standard zużycia (typowo ~50 l/os. ciepłej wody 40 °C; oszczędni 35, wannowicze 70+).
• Szczyt wieczorny ≈ 60% doby — kąpiele rodziny jedna po drugiej; bojler musi go pokryć bez przerwy na dogrzewanie.
• Przelicznik mieszania: 1 l wody 60 °C ≈ 1,67 l wody 40 °C (przy zimnej 10 °C). Pojemność = szczyt ÷ przelicznik, w górę do typowego zbiornika (50–300 l).
• Energia podgrzania = litry × 1,163 Wh/(l·K) × ΔT ÷ sprawność ~90% — stąd dobowe kWh, koszt miesięczny i czas nagrzania grzałką 2 kW.

Temperatura w bojlerze — kompromis

• Wyżej (60–70 °C): więcej wody użytkowej z tej samej pojemności + ochrona przed bakterią Legionella (przegrzew ≥ 60 °C co najmniej raz w tygodniu),
• Niżej (45–50 °C): mniejsze straty postojowe i lepsza sprawność pompy ciepła — ale zbiornik musi być większy i przegrzew antybakteryjny nadal potrzebny.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• strat postojowych zbiornika (dobry bojler ~1–2 kWh/dobę — doliczą się do rachunku),
• mocy wężownicy przy grzaniu z kotła/pompy ciepła (czas odbudowy zapasu liczony jest dla grzałki 2 kW),
• cyrkulacji CWU (komfort, ale potrafi podwoić straty — stosuj sterowanie czasowe),
• kamienia w twardej wodzie (grzałka traci moc, zbiornik pojemność — kontrola anody co 1–2 lata).

Ciśnienie „znika" w trzech miejscach: na wysokości (każdy metr w górę zabiera 0,098 bar — fizyki nie przeskoczysz), na tarciu w rurach (zależne od przepływu i średnicy) i na armaturze. Narzędzie robi z tego prosty bilans.

Jak liczy narzędzie

• Przy baterii = ciśnienie na wejściu − słup wody (0,098 bar × metry w górę) − strata rury (Darcy-Weisbach + 30% na kształtki).
• Wynik porównywany z wymaganiem armatury: zwykła bateria ~0,5–1 bar, ale podgrzewacz przepływowy czy bateria termostatyczna chcą 1,5–2 bar — sprawdź kartę.
• Przy okazji kontrolowana jest prędkość w rurze (≤ 2,5 m/s).

Intuicja liczbowa

• 3,5 bar na wejściu, łazienka na piętrze (+3 m), 15 m rury PEX 16: zostaje ~3,0 bar — komfort,
• ta sama łazienka na 3. piętrze (+9 m) i 30 m starej stalówki ½″: potrafi zostać poniżej 1 bara — stąd „kapiący prysznic" w starych blokach na górnych kondygnacjach,
• wodociągi gwarantują zwykle 2,5–4 bar na przyłączu — im wyżej dom, tym mniej marginesu.

Co zrobić, gdy nie wychodzi

• grubsza rura na głównych odcinkach (straty spadają kilkukrotnie),
• zestaw hydroforowy podnoszący ciśnienie — za wodomierzem, z zaworem zwrotnym (formalnie wymaga zgody dostawcy),
• wyższe ciśnienie u dostawcy (czasem wystarczy zgłoszenie) albo ograniczenie jednoczesnego poboru.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Strat wodomierza, filtrów i zaworu antyskażeniowego (dodaj 0,2–0,5 bar z ich kart), wahań ciśnienia w sieci w godzinach szczytu ani scenariusza kilku punktów naraz — ten policzysz w „Jednoczesnym poborze". Realny pomiar manometrem na zaworze czerpalnym rozstrzyga wszystko.

Woda płynąca rurą traci ciśnienie na tarciu o ścianki i na każdej kształtce. Strata rośnie z kwadratem prędkości — dwukrotnie większy przepływ przez tę samą rurę to ~4× większa strata. Dlatego „o rozmiar za cienka" rura potrafi położyć ciśnienie w całym domu.

Jak liczy narzędzie

• Wzór Darcy'ego-Weisbacha z chropowatością materiału (tworzywa i miedź gładkie k≈0,01 mm, stal ocynkowana szorstka k≈0,15 — a z osadem po latach dużo gorzej).
• Do wyniku doliczany jest +30% dodatek na kształtki (kolana, trójniki, zawory) — typowa wartość dla instalacji domowych bez liczenia każdego kolanka.
• Wynik w barach, metrach słupa wody (1 bar = 10,2 m) i jako strata jednostkowa [mbar/m] — najwygodniejsza do oceny.
• Liczy się średnica wewnętrzna konkretnego systemu — wybierasz rozmiar handlowy, narzędzie zna prawdziwy prześwit.

Jak ocenić wynik

• ~0,5–2 mbar/m — instalacja dobrze dobrana,
• 5–10+ mbar/m — rura za cienka na ten przepływ; na 20 m tracisz już 0,1–0,2 bar,
• prędkość ≤ 2,5 m/s — powyżej rura „gra" i szumi, a kształtki erodują.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• wysokości (słup wody to osobne 0,098 bar/m — dolicz przy pionach; całość sprawdzisz w „Ciśnieniu wody w instalacji"),
• elementów o dużym oporze własnym: wodomierz, filtr siatkowy, zawór antyskażeniowy, podgrzewacz przepływowy — każdy ma swoją kartę z wykresem strat,
• starych rur stalowych zarośniętych osadem — realny prześwit bywa o połowę mniejszy niż nominalny,
• temperatury wody (ciepła płynie odrobinę „łatwiej" — różnica pomijalna w praktyce domowej).

Zakładka „Dobór rury" liczy statystycznie (wzór z jednoczesnością — nie wszyscy kręcą kranami naraz). Ten kalkulator odpowiada na inne pytanie: co się stanie, gdy konkretne punkty naprawdę pracują równocześnie — prysznic + pralka + podlewanie ogrodu.

Jak liczy narzędzie

• Sumuje pełne wypływy zaznaczonych punktów (bez współczynnika 0,682 — to celowa różnica!),
• liczy prędkość i stratę w wybranej rurze (Darcy-Weisbach + 30% na kształtki),
• bilansuje ciśnienie: wejście − słup wody − straty ≥ wymagane przy baterii,
• werdykt TAK/NIE: czy przy tym scenariuszu ostatni punkt jeszcze „dostanie" wodę.

Typowe scenariusze warte sprawdzenia

• prysznic + spłuczka WC — klasyk: kogoś „parzy", bo zimna ucieka do spłuczki; jeśli bilans ledwo wychodzi, pomaga bateria termostatyczna,
• podlewanie (0,3 l/s!) + cokolwiek w domu — zawór ogrodowy to największy pojedynczy odbiór; zraszacze potrafią zdusić cały dom,
• dwie łazienki rano — test dla przekroju głównego rozprowadzenia.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• rozgałęzień — liczy jeden wspólny odcinek; w realu każda odnoga dokłada własne straty na swojej trasie,
• ciepłej wody osobno (przy przepływówce gazowej dochodzi jej własny wymagany przepływ minimalny),
• chwilowych spadków w sieci wodociągowej w godzinach szczytu.

Jak czytać wynik

„NIE" przy rzadkim scenariuszu (wanna + pralka + ogród naraz) to informacja, nie wyrok — wystarczy nie robić wszystkiego jednocześnie. „NIE" przy codziennym scenariuszu = powód do grubszej rury na głównym odcinku albo hydroforu podnoszącego ciśnienie.

Woda podgrzana z 10 do 70 °C zwiększa objętość o ~2,3%. W szczelnej instalacji te „nadmiarowe" litry muszą się gdzieś podziać — inaczej ciśnienie rośnie aż do otwarcia zaworu bezpieczeństwa. Naczynie przeponowe to gumowy „bufor" na ten przyrost.

Jak liczy narzędzie

• Przyrost objętości ΔV = zład × rozszerzalność (z tabeli wg temperatury maksymalnej).
• Współczynnik przyjęcia = (p_max − p₀)/(p_max + 1) — naczynie nie przyjmuje całą pojemnością, tylko częścią zależną od widełek ciśnień (dlatego naczynie 8 l „mieści" realnie 2–3 l).
• Pojemność = 1,1 × ΔV ÷ współczynnik, w górę do typowego rozmiaru.
• Trzy tryby: CO zamknięte (naczynie przy kotle), CO otwarte (kotły na paliwo stałe — naczynie otwarte u góry instalacji wg PN-91/B-02413, bez przepony!), CWU (naczynie za bojlerem chroni przed „kapaniem" zaworu przy każdym grzaniu).

Ciśnienie wstępne p₀ — klucz do działania

• CO: wysokość statyczna instalacji ÷ 10 + 0,2 bar (np. dom z grzejnikami 5 m nad kotłem → ~0,7 bar),
• CWU: równe ciśnieniu za reduktorem wody,
• fabryczne 1,5 bar prawie nigdy nie pasuje — sprawdź i skoryguj przy odłączonym naczyniu (0 bar po stronie wody).

Objawy złego doboru lub uszkodzenia

• kapiący zawór bezpieczeństwa przy grzaniu = naczynie za małe, bez gazu albo z pękniętą przeponą (test wentyla: leci woda = wymiana),
• duże skoki manometru CO między zimną a gorącą instalacją = to samo,
• naczynie CWU: zawsze przystosowane do wody pitnej (inna guma niż CO).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Pełnej metodyki PN-EN 12828 (objętość rezerwy, wysokość statyczna w formule), glikolu (większa rozszerzalność — naczynie o ~20–30% większe) ani objętości samego kotła i bufora — dolicz je do zładu.

Zbiornik nie służy do „magazynowania wody" — jego głównym zadaniem jest ochrona pompy przed częstym taktowaniem. Każdy start to udar prądowy i zużycie łożysk; producenci pomp podają maksymalną liczbę startów na godzinę (typowo 20–30).

Jak liczy narzędzie

• Najgorszy przypadek: gdy pobór wody równa się połowie wydajności pompy, cykle są najczęstsze — stąd wymagana objętość użytkowa V_u ≥ 15·Q/N (Q — wydajność pompy [l/min], N — dopuszczalne starty/h).
• Objętość użytkowa to nie pojemność! Woda zajmuje tylko część zbiornika — resztę poduszka gazowa. Udział liczony z prawa Boyle'a między ciśnieniem załączenia i wyłączenia — typowo ledwie 25–35% pojemności. Zbiornik „100 l" oddaje między startami ~30 l wody.
• Ciśnienie wstępne gazu p₀ = załączenie − 0,2 bar — ustawiane przy pustym zbiorniku; wynik pokazuje też realną liczbę startów dla dobranej pojemności.

Najczęstsze problemy w praktyce

• pompa taktuje co kilka sekund → prawie zawsze uszła poduszka gazowa (sprawdź wentyl jak w oponie — jeśli leci woda, przepona pęknięta),
• p₀ nigdy nie sprawdzane → gaz powoli ucieka i po 2–3 latach zbiornik działa jak pusty; kontrola raz w roku manometrem samochodowym,
• za mała różnica załączenie/wyłączenie → mała objętość użytkowa i częste starty; typowo ustawia się ~1,5 bar różnicy.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• pomp z falownikiem (stała prędkość obrotowa dopasowana do poboru — wystarcza małe naczynie 8–24 l, ten kalkulator ich nie dotyczy),
• rezerwy wody na przerwy w zasilaniu (do tego trzeba osobnego zbiornika bezciśnieniowego),
• doboru samej pompy — punkt pracy policzysz w zakładce „Pompa i hydrofor".

Przy studni głębinowej wysokość podnoszenia liczy się od lustra dynamicznego — poziomu wody PODCZAS pompowania, który bywa kilka–kilkanaście metrów niżej niż lustro spoczynkowe. To najczęstszy błąd doboru: pompa liczona od lustra „na spokojnie" nie dowozi ciśnienia.

Jak liczy narzędzie

• H = lustro dynamiczne + wysokość nad terenem + straty rury tłocznej (Darcy dla PE, z prędkością pod kontrolą) + ciśnienie robocze × 10,2 m/bar.
• Punkt pracy Q@H — krzywa pompy z katalogu musi przez niego przechodzić z ~10% zapasu.
• Dopasowanie do odwiertu: pompa 3″ (⌀~75 mm) wymaga rury studziennej min. ⌀90, pompa 4″ (⌀~100 mm) — min. ⌀110; za ciasny odwiert = twardy werdykt.
• Moc hydrauliczna i szacunkowa moc silnika (η ~50%) — do doboru zasilania i zabezpieczenia.

Zasady montażu, które ratują pompę

• zawieszenie min. 2 m pod lustrem dynamicznym — silnik chłodzi się przepływem wody; odsłonięta pompa pali się w minuty,
• min. 2–3 m nad dnem — wyżej niż strefa piasku i osadów,
• zawór zwrotny bezpośrednio nad pompą + zabezpieczenie przed suchobiegiem (sondy, wyłącznik pływakowy lub czujnik prądu),
• wydajność pompy ≤ wydajności studni z próbnego pompowania — pompa mocniejsza od studni to suchobieg i piasek.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• depresji studni (o ile opada lustro przy danym poborze — z karty próbnego pompowania; wpisz lustro dynamiczne, nie spoczynkowe),
• rozruchu silnika 3-fazowego i doboru falownika/łagodnego startu,
• przekroju przewodu zasilającego w studni (spadek napięcia na 30+ m — policzysz w Elektrycznych).

Narzędzie szacuje metodą wskaźnikową: przypisuje budynkowi typowe zapotrzebowanie na moc z 1 m² według standardu ocieplenia, korygując je o strefę klimatyczną. To ta sama metoda, którą instalatorzy robią „pierwszy strzał" przed pełnymi obliczeniami.

Jak liczy narzędzie

• Moc grzewcza = powierzchnia × wskaźnik [W/m²] × korekta strefy klimatycznej. Wskaźnik zależy od standardu: nowy dom (WT2021) ~40–50 W/m², docieplony ~60–80, starszy bez ocieplenia ~100–120 i więcej.
• Roczne ciepło na ogrzewanie = moc × ~1600 h — tyle „godzin pracy z pełną mocą" odpowiada przeciętnemu sezonowi grzewczemu w Polsce.
• Ciepła woda (jeśli podasz liczbę osób) ≈ 700 kWh na osobę rocznie — doliczana osobno, bo nie zależy od ocieplenia.

Czego metoda wskaźnikowa NIE uwzględnia

• rzeczywistych przegród (grubość i rodzaj ocieplenia ścian, dachu, podłogi), mostków cieplnych i szczelności,
• powierzchni i jakości okien oraz strat na wentylację (grawitacyjna potrafi zabrać 30–50% ciepła; rekuperacja je odzyskuje),
• bryły budynku (parterowy o tej samej powierzchni traci więcej niż piętrowy) i temperatury projektowej konkretnej lokalizacji,
• zysków ciepła od słońca, ludzi i urządzeń.

Do czego użyć wyniku

Moc podstaw do zakładek „Pompa ciepła" i „Porównanie kosztów ogrzewania". Do ostatecznego doboru kotła lub pompy ciepła wykonuje się pełne obliczenia OZC wg PN-EN 12831 — szczególnie ważne przy pompie ciepła, gdzie przewymiarowanie i niedowymiarowanie kosztują. Jeśli znasz realne zużycie paliwa z poprzednich sezonów, ono jest lepszą podstawą niż każdy wskaźnik.

Katalogi podają moc grzejnika przy parametrach 75/65/20 °C (ΔT50) — woda średnio 70 °C, pokój 20 °C. Przy niższych temperaturach wody (kondensacyjny kocioł, pompa ciepła) ten sam grzejnik oddaje znacznie mniej — i właśnie to przelicza narzędzie.

Jak liczy narzędzie

• Wymagana moc pomieszczenia = powierzchnia × wskaźnik [W/m²] (dobierz go do standardu budynku — zakładka „Zapotrzebowanie cieplne").
• Nadwyżka temperatury ΔT = średnia temperatura wody (zasilanie+powrót)/2 − 20 °C.
• Współczynnik mocy = (ΔT/50)^1,3 — wykładnik ~1,3 to typowa charakterystyka grzejników płytowych.
• Szukana moc katalogowa = wymagana moc ÷ współczynnik. Tej wartości szukaj w tabelach producenta (typ 22, 33, wysokość × długość).

Przykład, który wszystko tłumaczy

Woda 45/35 °C (pompa ciepła): ΔT = 20 K, współczynnik = (20/50)^1,3 ≈ 0,30. Grzejnik „na papierze" 1500 W odda realnie ~450 W. Stąd przy pompach ciepła stosuje się grzejniki powiększone, higieniczne (typ 33) albo podłogówkę.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• rzeczywistego zapotrzebowania pomieszczenia z OZC (wskaźnik W/m² to przybliżenie),
• osłabienia mocy przez zabudowę (parapet głęboki, osłona maskująca: −5 do −15%), grzejnik za zasłoną,
• różnych wykładników charakterystyki (płytowe ~1,3, członowe/żeliwne ~1,25–1,3, konwektory więcej),
• podłączenia (boczne vs krzyżowe przy długich grzejnikach) i wychłodzenia przy dużych przeszkleniach.

Jak czytać wynik

Wybieraj najbliższy większy grzejnik z katalogu — zapas kilkunastu procent pozwala też obniżyć temperaturę wody, co poprawia sprawność kotła kondensacyjnego i pompy ciepła.

Punktem wyjścia jest zapotrzebowanie cieplne budynku (policzysz je w zakładce „Zapotrzebowanie cieplne"). Narzędzie dobiera do niego moc pompy i szacuje roczny pobór prądu oraz koszt.

Jak liczy narzędzie

• Moc pompy = zapotrzebowanie budynku × tryb pracy. Monowalentna (100%) pokrywa sama całe mrozy; biwalentna (~80%) jest mniejsza i tańsza, a kilkanaście najzimniejszych dni w roku dogrzewa wbudowana grzałka.
• Prąd rocznie = roczne ciepło [kWh] ÷ SCOP. SCOP to sezonowa „mnożarka" ciepła: przy podłogówce (35 °C) ~4 i więcej, przy grzejnikach 55 °C ~3 — im niższa temperatura zasilania, tym taniej.
• Maksymalny pobór elektryczny przy mrozie liczony dla COP ~2,5 — tę wartość (plus grzałkę) sprawdź pod kątem mocy przyłączeniowej i zabezpieczeń w kategorii Elektryczne.

Dlaczego nie przewymiarowywać

Pompa dobrana „z zapasem" przez większość sezonu pracuje na ułamku mocy i taktuje — częste starty skracają żywotność sprężarki i psują realny SCOP. Ekonomicznie optymalny jest zwykle dobór na ~80% zapotrzebowania z grzałką szczytową.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• punktu biwalentnego liczonego z charakterystyki konkretnej pompy (moc pompy powietrznej spada wraz z temperaturą zewnętrzną — porównuj moc przy A-7/W35, nie A7/W35),
• ciepłej wody użytkowej — dolicz ją w zapotrzebowaniu, jeśli pompa ma grzać też CWU,
• taryfy (G12w z tanimi godzinami potrafi obniżyć koszt o 20–30%) i cen dynamicznych,
• głośności jednostki zewnętrznej względem granicy działki i okien sypialni.

Jak czytać wynik

Traktuj moc jako widełki do rozmowy z instalatorem — ostateczny dobór wymaga OZC (PN-EN 12831) i charakterystyki konkretnego urządzenia. Roczny koszt porównasz z innymi paliwami w zakładce „Porównanie kosztów ogrzewania".

Podłogówka ma naturalny limit: temperaturę powierzchni podłogi (komfortowo ≤ 29 °C w strefie stałego przebywania, ≤ 33 °C w brzegowej i łazience — PN-EN 1264). Narzędzie liczy, ile ciepła podłoga w ogóle może oddać, i porównuje z potrzebami pomieszczenia.

Jak liczy narzędzie

• Oddawanie ciepła ≈ 8,92 × (temp. podłogi − temp. pomieszczenia)^1,1 [W/m²] — wzór z PN-EN 1264. Przy podłodze 29 °C i pokoju 20 °C to ~100 W/m²; więcej z podłogi „nie wyjdzie".
• Rozstaw rur dobierany do wymaganej gęstości mocy: 30 cm wystarcza do ~45 W/m², 25 cm → ~55, 20 cm → ~65, 15 cm → ~75, 10 cm → ~100 W/m².
• Długość rury = powierzchnia ÷ rozstaw + 10% na dojścia; powyżej ~100 m dzielona na pętle (dłuższa pętla = za duże opory dla pompy).
• Przepływ = moc ÷ (1,163 × ΔT pętli) [l/h], rozdzielony na pętle — to wartość do ustawienia na rotametrach rozdzielacza [l/min na pętlę].

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• wykończenia podłogi — panele i deska (opór > 0,10 m²K/W) potrafią zdusić moc o 10–25% względem płytek; gruby dywan potrafi ją zabić,
• izolacji pod wylewką (bez niej grzejesz strop albo grunt) i grubości wylewki (bezwładność),
• strefy brzegowej przy oknach (zagęszczenie rur, wyższa temperatura) — tu liczona jest średnia dla całej powierzchni,
• mebli i zabudowy „na stałe" — pod szafą podłoga nie grzeje, odejmij tę powierzchnię.

Jak czytać wynik

Jeśli moc dostępna nie pokrywa wymaganej, masz trzy wyjścia: zagęścić rozstaw, poprawić izolację pomieszczenia albo dołożyć drugie źródło (grzejnik, drabinka). Nie podnoś temperatury zasilania ponad projektową — podłoga „parząca" w stopy to błąd wykonawczy, nie komfort.

Bufor to „akumulator na gorącą wodę": kocioł albo kominek pracuje pełną mocą (czyli czysto i sprawnie), a nadmiar ciepła magazynuje się w zbiorniku i grzeje dom jeszcze długo po wygaszeniu.

Jak liczy narzędzie

• Pojemność = moc źródła × wskaźnik l/kW zależny od typu: kocioł zgazowujący drewno ~80–100 l/kW (wymóg Ekoprojektu/dotacji: min. 20 l/kW, zalecane dużo więcej), kominek z płaszczem ~50–80, kocioł pelletowy mniej (sam moduluje).
• Zmagazynowane ciepło = litry × 1,163 Wh × ΔT — bufor 1000 l przy ΔT 25 K trzyma ~29 kWh,
• Autonomia = ciepło ÷ bieżące zapotrzebowanie domu — czyli ile godzin dom grzeje się „z zapasu" po wygaszeniu.

Dlaczego to się opłaca (paliwo stałe)

Kocioł na drewno duszony na 30% mocy smoli, zarasta i traci sprawność nawet o 20–30%. Z buforem pali się krótko i pełną mocą: jedno–dwa załadunki dziennie zamiast ciągłego dokładania, czystszy komin i mniej drewna na sezon.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• strat postojowych zbiornika (dobra izolacja min. 10 cm — bufor w nieogrzewanej kotłowni traci ciepło na marne),
• wężownic CWU i sprzęgła — bufor z wężownicą to jednocześnie podgrzewacz wody (inne ceny i dobór),
• miejsca: bufor 1000 l to walec ~⌀80×200 cm i ponad tona z wodą — sprawdź drzwi i strop przed zakupem,
• układu ładowania (zawór temperaturowy ochrony powrotu kotła — obowiązkowy przy paliwie stałym).

Cała hydraulika ogrzewania stoi na jednym wzorze: przepływ = moc ÷ (1,163 × ΔT). Woda przenosi ciepło — im mniejsza różnica temperatur zasilanie/powrót, tym więcej wody musi krążyć, żeby przenieść tę samą moc.

Jak liczy narzędzie

• Przepływ obiegu [l/h] z mocy i ΔT: kocioł 10 kW przy klasycznym ΔT 15–20 K → ~500 l/h; ta sama moc przy pompie ciepła (ΔT 5 K) → aż 1720 l/h!
• Średnica rury: najmniejsza z typoszeregu, w której prędkość ≤ 0,8 m/s — powyżej instalacja CO zaczyna szumieć w nocnej ciszy,
• Punkt pracy pompy: przepływ @ wysokość podnoszenia (straty rur + 30% na kształtki) — z klasyfikacją do typowych pomp 25-40 / 25-60 / 25-80.

Praktyczne wnioski

• pompa ciepła = grubsze rury — małe ΔT wymusza duże przepływy; rury po starym kotle węglowym często są OK, ale te „pod kondensat" bywają za cienkie,
• oznaczenie pompy 25-60 to: przyłącze DN25 (1″) i maks. 6 m podnoszenia — do typowego domu wystarcza 25-40 lub 25-60 elektroniczna (klasa A, tryb Δp-v),
• pompa przewymiarowana = szum na zaworach termostatycznych i prąd w kominie — elektroniczną można zwolnić, starą trójbiegową przestaw na najniższy bieg, który jeszcze dogrzewa.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• oporów grzejników, zaworów termostatycznych i kotła (dolicz z kart — zwykle 1–3 m dodatkowo),
• równoważenia gałęzi (rozdzielacz z kilkoma obiegami liczy się per obieg — najgorszy wyznacza pompę),
• podłogówki — jej pętle i rozdzielacz policzysz w zakładce „Ogrzewanie podłogowe".

Narzędzie sprowadza wszystkie paliwa do wspólnego mianownika: ceny 1 kWh ciepła oddanego do instalacji. Dzięki temu można uczciwie porównać tonę ekogroszku, metr przestrzenny drewna i kilowatogodzinę prądu w pompie ciepła.

Jak liczy narzędzie

• zł za kWh ciepła = cena jednostki paliwa ÷ (energia w jednostce × sprawność). Dla pompy ciepła zamiast sprawności podstawiany jest SCOP (ile kWh ciepła powstaje z 1 kWh prądu w całym sezonie).
• Koszt roczny = roczne zapotrzebowanie na ciepło [kWh] × zł/kWh ciepła. Zapotrzebowanie policzysz w zakładce „Zapotrzebowanie cieplne".
• Zużycie paliwa = zapotrzebowanie ÷ (energia w jednostce × sprawność) — czyli ile ton, metrów przestrzennych lub kWh kupisz w rok.

Założenia (wszystkie edytowalne w tabeli)

• Wartości opałowe: pellet ≈ 4,8 kWh/kg, ekogroszek ≈ 7,5 kWh/kg, drewno sezonowane ≈ 1900 kWh/mp, gaz ziemny rozliczany w kWh (jak na fakturze).
• Typowe sprawności: kocioł pelletowy ~85%, węglowy ~80%, drewno ~78%, gaz kondensacyjny ~95%, grzałki elektryczne ~99%, pompa ciepła SCOP ~3,5.
• Ceny paliw wpisz aktualne dla swojego regionu i taryfy — domyślne to tylko punkt startowy.

Czego ranking NIE uwzględnia

• kosztu zakupu i montażu urządzeń (pompa ciepła kosztuje więcej niż kocioł węglowy — ranking pokazuje tylko koszty paliwa),
• przeglądów, serwisu i własnej pracy (rozpalanie, dokładanie, wynoszenie popiołu, magazyn opału),
• opłat stałych taryf (abonament, moc umowna, dystrybucja liczona od mocy),
• dotacji (Czyste Powietrze, Mój Prąd) i taryf specjalnych (np. G12w dla pompy ciepła — potrafi istotnie zmienić wynik),
• wilgotności drewna — mokre drewno ma nawet o połowę niższą wartość opałową niż sezonowane.

Jak czytać wynik

Ranking to porównanie kosztów eksploatacji, nie pełna analiza inwestycji. Przy wyborze źródła ciepła zestaw roczną oszczędność z kosztem zakupu urządzenia i okresem jego życia.

Przeliczanie jednostek to mnożenie przez stały współczynnik — z kilkoma wyjątkami i pułapkami, przez które powstają realne błędy na budowie i w wycenach.

Jak liczy narzędzie

• Każda wielkość ma jednostkę bazową (metr, wat, paskal…) — wpisana wartość jest przeliczana na bazę i z niej na wszystkie pozostałe pola naraz.
• Temperatura to wyjątek: °C, °F i K przelicza się wzorami z przesunięciem (°F = °C·1,8 + 32), nie współczynnikiem — dlatego −40 °C = −40 °F, a „2× cieplej" nie istnieje.
• Wyniki z dokładnością 10 cyfr znaczących; skrajne wartości w notacji wykładniczej.

Klasyczne pułapki

• KM ≠ HP: koń mechaniczny (metryczny) = 735,5 W, a angielski horsepower = 745,7 W — przy silniku 100 KM różnica to ~1,4 kW,
• galon US (3,785 l) ≠ galon UK (4,546 l) — 20% różnicy w przepisie czy zużyciu paliwa,
• bar vs psi vs MPa: 1 bar ≈ 14,5 psi ≈ 0,1 MPa ≈ 10,2 m słupa wody — sprężarki i myjki lubią psi, hydraulika bar,
• cal = 25,4 mm dokładnie, ale „calówka" w hydraulice to gwint, nie wymiar (rura 1″ nie ma 25,4 mm średnicy! — patrz „Przelicznik rur"),
• kWh vs kW: kW to moc (chwilowa), kWh to energia (moc × czas) — mylenie ich to najczęstszy błąd w rozmowach o prądzie,
• pamięć: tu przyjęto 1 kB = 1024 B (zwyczajowo); dyski liczone dziesiętnie „tracą" 7% — pełne wyjaśnienie w Informatycznych („Przelicznik MB na MiB").

Konwencje czasu

Miesiąc = 30,44 dnia (rok ÷ 12), rok = 365,25 dnia — wartości uśrednione; przy rozliczeniach umownych (najem, abonamenty) obowiązują definicje z umowy, nie astronomia.

Największa pułapka hydrauliki: każdy system rur jest oznaczany inaczej. Stalowa „½ cala" to gwint (wewnątrz ~16 mm), miedź i tworzywa podaje się po średnicy zewnętrznej (Cu 15×1 → 13 mm w środku), a węże — po wewnętrznej. Dwie rury „szesnastki" mogą różnić się przepustowością prawie dwukrotnie.

Do czego służy tabela

• Zamiana systemów: wpisz wymaganą średnicę wewnętrzną (np. ze starej stalówki), a tabela podświetli odpowiednik w PEX/PP/miedzi — o hydraulice decyduje wyłącznie prześwit.
• Ciężar i pojemność wodna: masa rury z wodą przydaje się przy mocowaniach (rozstaw uchwytów!) i obliczaniu zładu instalacji (litry/metr → naczynie przeponowe).
• Klasyczne odpowiedniki: stal ½″ (dn~16) ≈ PEX 20×2 (16 mm) ≈ PP20 PN20 (13,2 — uwaga, mniej!) ≈ Cu 18×1 (16 mm).

Skąd te różnice

• tworzywa ciśnieniowe mają grube ścianki (PP PN20 to ~3,4 mm przy dz 20) — stąd mały prześwit mimo „dużego" oznaczenia,
• PEX/wielowarstwowa ma ścianki cieńsze — 20×2 daje pełne 16 mm,
• stal gwintowana trzyma historyczne wymiary calowe — dlatego ma najwięcej „w środku" na oznaczenie.

Czego tabela NIE uwzględnia

• chropowatości (stara stalówka zarośnięta osadem ma i mniejszy prześwit, i większe opory — porównanie przepustowości zrobisz w „Porównaniu rur"),
• ciśnień roboczych i temperatur (PN16 vs PN20, PEX do 95 °C, PVC-U tylko zimna woda),
• różnic między producentami (±dziesiąte części mm w ściankach).

Intuicja mówi „2× większa średnica = 2× więcej wody". Naprawdę przepustowość przy tych samych stratach rośnie z ~2,6 potęgą średnicy (pole × korzystniejsze tarcie) — rura 2× większa przenosi ok. 6× więcej wody.

Jak liczy narzędzie

• Porównuje średnice wewnętrzne obu rur (nie oznaczenia!), pola przekroju i przepustowość względną ~ (d₁/d₂)^2,63 — wykładnik z formuł przepływowych dla rur.
• Odpowiada też na pytanie „ile rur B zastępuje rurę A" — przydatne przy rozdzielaczach i modernizacjach.

Klasyczny przypadek: wymiana stalówki na PEX

Stal ½″ ma wewnątrz ~16 mm. PEX 16×2 ma tylko 12 mm — przepustowość spada o ponad połowę! Prawidłowy zamiennik to PEX 20×2 (16 mm w środku). To najczęstszy błąd remontowy: „wymieniłem rury na nowe i leci słabiej".

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• chropowatości materiałów (gładki PEX częściowo nadrabia mniejszy prześwit względem zarośniętej stali — ale nie 2× mniejszy),
• kształtek: złączki zaciskane PEX zwężają światło w każdym punkcie połączenia (kolejny argument za rozmiarem w górę),
• długości trasy i konkretnych strat ciśnienia — policzysz je w „Spadku ciśnienia w rurze".

Praktyczna zasada

Przy zamianie systemów dobieraj po średnicy wewnętrznej równej lub większej — a przy głównych odcinkach (przyłącze → rozdzielacz) idź o rozmiar wyżej: różnica w cenie to grosze, w komforcie — spora.

Przekrój kabla podaje się w mm² pola przekroju żyły, nie średnicy — a w praktyce warsztatowej często potrzebujesz właśnie średnicy (dobór końcówek, dławnic, identyfikacja starego przewodu suwmiarką) albo masy (wycena, transport, złom).

Jak liczy narzędzie

• ⌀ żyły = √(4S/π) dla drutu — czyli 2,5 mm² to ⌀1,78 mm, a 10 mm² dopiero ⌀3,57 mm; linka (LgY) jest ~13% grubsza od drutu przy tym samym przekroju.
• Masa żył z gęstości metalu — stąd od razu widać, że YAKY 4×35 waży ~3× mniej na metrach miedzianych niż YKY (i dlatego Al królował w liniach),
• I_z z tablic normowych dla typowego ułożenia danego typu (DY/LgY w rurze, kable na ścianie) — wpisz wymagany prąd, tabela podświetli przekrój.

Identyfikacja przewodu suwmiarką (stare instalacje)

Zmierz średnicę samej żyły (bez izolacji): ⌀1,38 ≈ 1,5 mm² · ⌀1,78 ≈ 2,5 mm² · ⌀2,26 ≈ 4 mm² · ⌀2,76 ≈ 6 mm². Uwaga na stare aluminium 2,5 mm² w mieszkaniach — wygląda jak miedź 2,5, ale znosi tylko ~0,78 prądu i kruszeje w zaciskach.

Czego tabela NIE uwzględnia

• rzeczywistych średnic zewnętrznych i mas konkretnego producenta (±20% — izolacje się różnią),
• żył sektorowych w dużych przekrojach YKY/YAKY (nie są okrągłe — wzór zawyża średnicę),
• warunków ułożenia innych niż typowe — pełny dobór z poprawkami w „Doborze przewodu".

Klasyczne pytanie z hurtowni: „jaki YAKY zamiast YKY?". Aluminium przewodzi gorzej (przewodność 35 vs 56), więc równoważnik Al jest zawsze o 1–2 przekroje większy — ale za to kilkukrotnie lżejszy i tańszy. To porównanie pokazuje liczby obok siebie.

Jak liczy narzędzie

• Obciążalność I_z obu kabli w ich typowych ułożeniach — pierwsze kryterium równoważności,
• rezystancja żyły [Ω/km] — decyduje o spadku napięcia; przy długich liniach to ona, nie I_z, wyznacza zamiennik,
• masa — argument logistyczny i kosztowy Al przy dużych przekrojach.

Praktyczne równoważniki (zapamiętaj)

• YKY 4×10 Cu ≈ YAKY 4×16 Al · YKY 4×16 ≈ YAKY 4×25 · YKY 4×25 ≈ YAKY 4×35 — reguła: Al o ~1,6× większym przekroju,
• przy WLZ pamiętaj o PEN: aluminium min. 16 mm² (miedź 10) w układzie TN-C.

O czym pamiętać przy aluminium

• zaciski: Al płynie pod dociskiem i utlenia się — wymagane zaciski Al/Cu (bimetal) albo pasta, dokręcenie kontrolne po czasie,
• Al jest kruche przy wielokrotnym zginaniu — do instalacji ruchomych i cienkich przekrojów (≤10 mm²) się nie nadaje (w domach od lat 90. zakaz cienkiego Al),
• domeną Al pozostają WLZ, przyłącza i linie — tam wygrywa ceną i masą.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Cen (zmienne), wytrzymałości zwarciowej i mechanicznej oraz warunków ułożenia innych niż typowe — finalny dobór przelicz w „Doborze przewodu"/„Doborze WLZ" z pełnymi poprawkami.

AWG (American Wire Gauge) to amerykańska skala grubości przewodów. Kluczowa pułapka: im większy numer, tym cieńszy przewód (AWG 24 jest cieńszy niż AWG 12). Skala jest logarytmiczna — co 3 numery przekrój zmienia się mniej więcej dwukrotnie.

Jak liczy narzędzie

• Średnica ⌀ = 0,127 · 92^{((36−AWG)/39)} mm — wzór definicyjny AWG (dla żyły litej),
• Przekrój = π/4 · ⌀² [mm²],
• dla grubych stosuje się zapis „przez zero": 0 (1/0), 00 (2/0), 000 (3/0), 0000 (4/0) — coraz grubsze,
• przelicza w obie strony i podpowiada najbliższy metryczny przekrój do zamiany.

Popularne odpowiedniki

• AWG 18 ≈ 0,82 mm² · AWG 16 ≈ 1,3 mm² · AWG 14 ≈ 2,1 mm² · AWG 12 ≈ 3,3 mm²,
• AWG 10 ≈ 5,3 mm² · AWG 8 ≈ 8,4 mm² · AWG 6 ≈ 13,3 mm² · AWG 4 ≈ 21 mm².

Na co uważać

• Zawyżone oznaczenia: tanie przewody (audio, USB, solarne z marketów) bywają opisane AWG „na wyrost" — realna żyła jest cieńsza. Zmierz suwmiarką samą miedź i porównaj z tabelą,
• przy doborze bezpiecznika/obciążenia bierz metryczny ≥ wyliczonego, nie mniejszy,
• AWG podaje pole miedzi żyły — z izolacją średnica zewnętrzna jest większa (dławnice, przepusty).

Każdy przybór ma przypisaną jednostkę odpływu DU [l/s] wg PN-EN 12056-2 (umywalka 0,5 · prysznic 0,6–0,8 · WC 1,8–2,0 · pralka 0,8). Ale przyborów nie sumuje się wprost — nikt nie spuszcza wody ze wszystkiego naraz.

Jak liczy narzędzie

• Przepływ obliczeniowy Q_ww = K × √ΣDU, gdzie K = 0,5 dla budynków mieszkalnych — pierwiastek odzwierciedla jednoczesność (2× więcej przyborów ≠ 2× większa rura).
• Q nie może być mniejsze niż największy pojedynczy DU (rura musi przyjąć choćby samo WC).
• Do przepływu dobierana jest średnica z tabeli przepustowości, z twardym ograniczeniem: odcinek zbierający WC = zawsze min. DN110.

Praktyczne minima podejść (niezależnie od wyniku)

• umywalka/bidet DN40 · zlew, prysznic, wanna, pralka, zmywarka DN50 · WC DN110,
• pion obsługujący WC — DN110, wywiewka ponad dach (albo zawór napowietrzający, jeśli inny pion ma wywiewkę),
• podejście DN40/50 najlepiej ≤ 3 m — dłuższe zwiększ o rozmiar albo dodaj napowietrzacz (bo syfony „wysysa").

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• spadków (osobna zakładka „Spadek kanalizacji") i długości odcinków,
• stopnia napełnienia rury poziomej (norma zakłada ~50% — rura pełna wody to błąd projektowy),
• urządzeń o ciągłym zrzucie (pompa skroplin, zmiękczacz) i deszczówki — jej nie wolno podłączać do kanalizacji sanitarnej,
• przepompowni przy odpływie poniżej poziomu kanału (rozdrabniacz/pompownia to inny dobór).

Jak czytać wynik

W domach jednorodzinnych wynik prawie zawsze sprowadza się do DN110 na głównym odcinku i przykanaliku (DN160 przy dłuższych przyłączach) — wartość dodana kalkulatora to pewność, że nietypowy zestaw przyborów (dwie łazienki + sauna + pralnia) nadal się mieści.

Kanalizacja grawitacyjna działa w wąskich widełkach: za mały spadek = ścieki płyną za wolno i zalegają; za duży = woda „ucieka" przed częściami stałymi i zostawia je w rurze. Oba końce skali kończą się zatorem.

Jak liczy narzędzie

• Dla wybranej średnicy podaje spadek minimalny i zalecany: DN40 → 3%/4% · DN50 → 2,5%/3% · DN110 → 2%/2,5% · DN160 → 1,5%/2%, oraz orientacyjny maksymalny ~15%.
• Przelicza procenty na centymetry na Twoim odcinku — dla 8 m rury DN110 zalecane 2,5% to 20 cm różnicy wysokości.
• Jeśli podasz dostępną wysokość, oceni Twój realny spadek: za mało / OK / za dużo.

Zasada samooczyszczania

Przy prawidłowym spadku ścieki płyną z prędkością ~0,7–1 m/s, wypełniając rurę mniej więcej do połowy — ta „fala" zabiera ze sobą części stałe. Reguła kciuka dla domu: DN110 = 2–3 cm na metr. Więcej nie znaczy lepiej.

Co zrobić, gdy wysokości nie starcza — albo jest jej za dużo

• za mało: skrócić/wyprostować trasę, zmienić punkt włączenia, ostatecznie przepompownia (rozdrabniarka przy pojedynczym WC),
• za dużo (np. zejście do przykanalika): odcinek pionowy — kaskada — i dalej normalny spadek; nie prowadzi się długich odcinków „po skosie" 20%,
• podejścia DN40/50 dłuższe niż ~3 m → średnica w górę albo zawór napowietrzający (chroni syfony przed wysysaniem).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Przepustowości przy danym napełnieniu (dobór średnicy z przyborów zrobisz w „Średnicy kanalizacji"), rewizji (co ~15 m i przy zmianach kierunku), głębokości przemarzania przykanalika ani lokalnych wymagań odbiorcy sieci. Poziomnicą laserową lub 2-metrową łatą ze spadkomierzem zweryfikujesz wykonanie.

Rynnę dobiera się do powierzchni dachu przypadającej na jedną rurę spustową — nie do całego dachu. Dwa spusty na tej samej połaci pozwalają zejść o rozmiar niżej albo obsłużyć dwa razy większy dach.

Jak liczy narzędzie

• Przepływ deszczu = powierzchnia dachu (rzut poziomy) × 0,03 l/s na m² — to deszcz obliczeniowy 300 l/(s·ha) przyjmowany w Polsce (nawalny, kilkunastominutowy).
• Powierzchnia na spust = dach ÷ liczba rur spustowych; do niej dobierany jest zestaw z typoszeregu.
• Orientacyjna obsługiwana powierzchnia: rynna 75 → ~35 m², 100 → ~70 m², 125 → ~110 m², 150 → ~170 m² (na jeden spust, przy typowych spadkach).
• Jeśli spustów jest za mało, narzędzie podaje ich minimalną liczbę dla największego zestawu (150/⌀110).

Zasady praktyczne

• Rura spustowa co maksymalnie ~12 m rynny — dłuższe odcinki podtapiają się przy nawalnym deszczu niezależnie od średnicy.
• Spadek rynny 2–3 mm na metr w stronę spustu; spust najlepiej nie na samym końcu, tylko tak, by dzielił rynnę na krótsze odcinki.
• Kosz (zbieg dwóch połaci) zbiera wodę z obu — traktuj go jak miejsce wymagające własnego spustu.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• katalogowych przepustowości konkretnego producenta (różnią się kształtem profilu — sprawdź tabelę systemu, który kupujesz),
• kąta nachylenia dachu (bardzo strome połacie „strzelają" wodą ponad rynnę — pomaga większa rynna lub obniżenie),
• liści i siatek/koszy ochronnych (zmniejszają przepływ), śniegu i oblodzenia,
• odprowadzenia wody z rur spustowych — do rozsączenia lub zbiornika; pojemność policzysz w kalkulatorze „Zbiornik na deszczówkę" (Wodne).

Punktem wyjścia jest dobowa ilość ścieków: liczba mieszkańców × zużycie wody na osobę (typowo ~130 l/dobę — tyle, ile wody zużywasz, tyle ścieków oddajesz). Dalej narzędzie liczy odrębnie dla szamba i dla przydomowej oczyszczalni.

Szambo (zbiornik bezodpływowy)

• Pojemność = ścieki na dobę × planowana liczba dni między wywozami, zaokrąglona w górę do typowego zbiornika (4–12 m³).
• Wynik pokazuje realny cykl wywozu dla dobranego zbiornika i koszt miesięczny/roczny przy Twojej cenie za beczkę.
• Wóz asenizacyjny zabiera zwykle do ~10 m³ — zbiornik większy niż beczka nie obniży już kosztów, bo i tak płacisz za kurs.

Przydomowa oczyszczalnia

• Osadnik gnilny ≥ 3 × dobowy dopływ (min. 2 m³) — to około 3 doby sedymentacji, potrzebne do podczyszczenia ścieków.
• Do osadnika dochodzi drenaż rozsączający — typowo 10–15 m rur na osobę, zależnie od gruntu (wymagany test perkolacyjny) — albo pakiety/tunele rozsączające.
• RLM (równoważna liczba mieszkańców) = liczba osób — według niej dobiera się gotowe oczyszczalnie z katalogu.

Przepisy, które warto znać (WT + prawo wodne)

• szambo: min. 5 m od okien i drzwi budynku, 2 m od granicy działki; wymagany atest szczelności,
• oczyszczalnia do 7,5 m³/d — wystarcza zgłoszenie (nie pozwolenie); osadnik min. 15 m od studni, drenaż min. 30 m,
• na terenach aglomeracji lokalne przepisy potrafią zakazać oczyszczalni — sprawdź w gminie przed zakupem.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Rzeczywistego zużycia wody (najlepiej sprawdź wodomierz — 130 l/os. to średnia), rodzaju gruntu i poziomu wód gruntowych (decydują o drenażu), oraz lokalnych uchwał. Dobór i posadowienie oczyszczalni potwierdź z wykonawcą.

Narzędzie dobiera najmniejszą średnicę z typoszeregu, która przy zadanej mocy i długości trzyma spadek ciśnienia w limicie i nie przekracza prędkości gazu 6 m/s (szum, erozja). To obliczenie wstępne do wyceny materiału — nie zastępuje projektu.

Jak liczy narzędzie

• Przepływ gazu = moc urządzeń ÷ wartość opałowa (gaz ziemny E ~9,97 kWh/m³, propan aż ~25,9 — dlatego LPG płynie go objętościowo mniej).
• Wzór Renouarda (instalacje niskiego ciśnienia ~2 kPa): Δp = 23200·s·L·Q^1,82÷d^4,82 [hPa]; s = gęstość względna (ziemny 0,6, propan 1,55 — cięższy od powietrza!).
• Potęga d^4,82 w mianowniku oznacza, że jeden rozmiar rury w górę zmniejsza spadek kilkukrotnie — nie warto walczyć „na styk".
• Typowy limit spadku dla odcinka wewnętrznego: ~1,5 hPa (przy ciśnieniu za gazomierzem ~20 hPa).

Materiał i łączenie

• Miedź — lut twardy (nie miękki!), typowo 15–22 mm w domach,
• stal gwintowana (skręcana) — praktycznie do DN50 (2″); powyżej łączy się przez spawanie,
• prowadzenie po wierzchu ścian (w bruzdach tylko w osłonie, bez połączeń), kurek odcinający przed każdym urządzeniem, min. odległości od instalacji elektrycznej.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• kształtek i kolan (dolicza się je jako długości zastępcze — trasa z wieloma kolanami „wydłuża się" o kilkanaście–kilkadziesiąt %),
• pionów (gaz ziemny lżejszy od powietrza zyskuje ciśnienie ku górze, LPG odwrotnie),
• kilku odcinków o różnych obciążeniach (rozgałęzienia liczy się odcinek po odcinku),
• doboru gazomierza i reduktora.

Strona formalna — bez wyjątków

Instalacja gazowa to projekt + wykonawca z uprawnieniami + próba szczelności + odbiór. Każda przeróbka (nawet przesunięcie kuchenki o 2 m) formalnie wymaga projektu. Ten kalkulator pomaga oszacować materiał i zweryfikować ofertę — nic więcej.

Narzędzie liczy dwie różne rzeczy, które łatwo pomylić: pobór chwilowy (m³/h przy pełnej mocy — potrzebny do doboru rury i gazomierza) oraz zużycie roczne (m³ i kWh — do prognozy rachunku).

Jak liczy narzędzie

• Pobór chwilowy = moc kotła ÷ (9,97 kWh/m³ × sprawność) — 9,97 to wartość opałowa gazu E (dawny GZ-50); kocioł 24 kW pobiera maksymalnie ~2,5 m³/h.
• Paliwo rocznie = roczne zapotrzebowanie na ciepło ÷ sprawność kotła (kondensacyjny ~0,95 i więcej przy niskich temperaturach powrotu).
• Przeliczenie na m³: faktura rozlicza kWh = m³ × współczynnik konwersji ~11,1 (ciepło spalania — jest wyższe niż wartość opałowa; oba współczynniki są poprawne, ale różne!).

Dlaczego realne zużycie bywa inne

• Kocioł moduluje — przez większość sezonu pracuje na 20–40% mocy; maksymalny pobór zdarza się tylko przy mrozie i grzaniu CWU,
• CWU dolicz do zapotrzebowania (≈ 700 kWh na osobę rocznie — zakładka „Zapotrzebowanie cieplne"),
• sprawność zależy od temperatury powrotu: kondensacyjny z podłogówką ~97%, z grzejnikami 70/55 °C — bliżej 90%,
• współczynnik konwersji na fakturze zmienia się co miesiąc (skład gazu) — ~11,1 to wartość typowa.

Do czego użyć wyniku

Pobór chwilowy [m³/h] podstaw do zakładki „Dobór rury gazowej" i porównaj z przepustowością gazomierza (typowy G4 = 6 m³/h). Roczny koszt zestaw z innymi paliwami w „Porównaniu kosztów ogrzewania". Prognozę rachunku porównaj z historią zużycia na fakturach — to najlepsza kalibracja.

Propan ma 12,87 kWh energii w kilogramie — butla 11 kg to ~142 kWh ciepła. Z tej jednej liczby narzędzie liczy wszystko: na ile dni starczy, ile kosztuje kWh ciepła i czy butla w ogóle „nadąży" z odparowaniem.

Jak liczy narzędzie

• Tryb „na ile starczy": energia butli ÷ (moc urządzenia × godziny dziennie) — np. kuchenka 2 kW × 1 h/dzień = ~71 dni z jedenastki.
• Tryb odwrotny („starcza mi na X dni"): liczy z tego realne zużycie dzienne/miesięczne w kWh i kg, koszt oraz liczbę butli rocznie.
• Koszt ciepła = cena wymiany ÷ energia butli [zł/kWh] — do porównania z innymi źródłami.

Limit odparowania — najczęściej pomijany

• Gaz w butli jest płynny i musi odparować, a parowanie chłodzi butlę. Ciągły odbiór z jedenastki to ~1 kg/h (~13 kW), z 33 kg ~3 kg/h — zimą wyraźnie mniej,
• objaw przekroczenia: butla szroni, płomień słabnie mimo pełnej butli,
• rozwiązanie dla mocnych urządzeń (nagrzewnica, taboret gastronomiczny): 2+ butle spięte kolektorem albo butla 33 kg — narzędzie sprawdza ten warunek i ostrzega.

Bezpieczeństwo — twarde zasady

• LPG jest cięższy od powietrza — ulatniający się gaz ściele się po podłodze; stąd bezwzględny zakaz butli i instalacji poniżej poziomu terenu (piwnice, garaże podziemne),
• w pomieszczeniach mieszkalnych tylko butle do 11 kg, z dala od źródeł ciepła (min. 1,5 m od kuchenki/grzejnika),
• wymiana zawsze z kontrolą uszczelki i testem szczelności (woda z mydłem — nigdy zapalniczka).

Czego narzędzie NIE uwzględnia

Mieszanek propan-butan (butan zimą prawie nie odparowuje — na zewnątrz zimą tylko czysty propan), realnej modulacji urządzenia (kuchenka rzadko pracuje pełną mocą) i resztki gazu, której butla nie odda przy niskiej temperaturze.

Gaz z sieci kupujesz w kWh, butlę w kilogramach, zbiornik napełniasz litrami — bez wspólnego mianownika porównanie jest niemożliwe. Narzędzie sprowadza wszystko do ceny 1 kWh energii w paliwie i rocznego rachunku.

Jak liczy narzędzie

• Paliwo rocznie = zapotrzebowanie na ciepło ÷ sprawność kotła (wspólna dla wszystkich trzech — dlatego nie zmienia rankingu, tylko wielkość rachunku).
• Sieć: kWh × cena taryfowa + 12 × opłata stała (abonament + dystrybucja stała).
• Butle: propan ma 12,87 kWh/kg → butla 11 kg = ~142 kWh; liczba butli rocznie × cena wymiany.
• Zbiornik: propan 6,56 kWh/l → litry × cena za litr + roczna dzierżawa zbiornika.
• Wynik: ranking od najtańszego, krotność drożsi vs najtańszy, zużycie w naturalnych jednostkach (m³, butle, litry).

Dlaczego butla prawie zawsze przegrywa

W cenie wymiany butli płacisz za logistykę i marżę przy małej porcji energii (~142 kWh) — wychodzi zwykle 1,5–2,5× drożej za kWh niż sieć. Butle bronią się przy samym gotowaniu (2–4 butle rocznie), gdzie wygoda bije koszty przyłącza.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• kosztów wejścia: przyłącze gazowe (kilka–kilkanaście tys. zł + projekt) vs zbiornik (dzierżawa lub zakup 8–12 tys.) — przy przeprowadzce na paliwo liczy się i CAPEX,
• umów lojalnościowych przy zbiorniku (dzierżawa wiąże z jednym dostawcą — ceny litra potrafią być „elastyczne"),
• alternatyw spoza gazu: pompa ciepła czy pellet często wygrywają z LPG — pełne zestawienie w Grzewcze → „Porównanie kosztów ogrzewania",
• butanu w butlach zimowych (gorzej odparowuje na mrozie niż propan) i limitu odparowania — policzysz go w zakładce „Butla LPG".

Wentylacja kotłowni gazowej to nie „komfort", tylko bezpieczeństwo: kocioł atmosferyczny bez powietrza zaczyna produkować tlenek węgla. Wymogi zależą od tego, skąd kocioł bierze powietrze do spalania.

Jak liczy narzędzie (wg WT §170–176 i norm, kotły do 30 kW)

• Typ B (atmosferyczny, otwarta komora) — powietrze do spalania bierze z pomieszczenia: nawiew ≥ 5 cm² na 1 kW mocy, nie mniej niż 300 cm²; kubatura min. 8 m³.
• Typ C (turbo, zamknięta komora) — powietrze z zewnątrz przewodem koncentrycznym: wystarczy standardowy nawiew 200 cm² i kubatura min. 6,5 m³.
• Wywiew zawsze: kratka min. 200 cm² pod stropem, grawitacyjna — bez wentylatora i bez możliwości zamknięcia.
• LPG — gaz cięższy od powietrza: nawiew przy podłodze i bezwzględny zakaz instalacji poniżej poziomu terenu (piwnice, sutereny) — tam ulatniający się gaz zalega bez szansy na odpływ.
• Wysokość pomieszczenia min. 2,2 m; drzwi nieszczelne (kratka lub podcięcie, bez progu).

Najczęstsze błędy (i czego narzędzie nie wyłapie)

• zaklejanie/zasłanianie kratek „bo wieje" — przy kotle typu B to prosta droga do zaczadzenia; zamontuj czujnik CO,
• wentylator wyciągowy albo okap w pomieszczeniu z kotłem atmosferycznym — potrafi odwrócić ciąg w kominie,
• wymiana kotła na mocniejszy bez powiększenia nawiewu,
• przewód spalinowy — dobiera się go wg DTR kotła (to osobny temat od wentylacji); obowiązkowy coroczny przegląd kominiarski.

Jak czytać wynik

Podane przekroje to minimum przepisowe — większy nawiew nie szkodzi. Kotłownia podlega odbiorowi (gazownik + kominiarz), a wymagania dla kotłów powyżej 30 kW oraz na paliwa stałe są inne i ostrzejsze.

Informatyka od zawsze liczyła w potęgach dwójki (1024), ale przedrostki kilo/mega/giga w układzie SI oznaczają potęgi dziesiątki (1000). Przez dekady oba znaczenia mieszały się pod tą samą nazwą „MB" — aż w 1998 r. IEC wprowadziła osobne jednostki binarne: KiB, MiB, GiB (kibi-, mebi-, gibibajty).

Jak liczy narzędzie

• Wszystkie pola sprowadzane są do bajtów jako wspólnego mianownika — wpisujesz w dowolnym, reszta przelicza się natychmiast.
• SI: kB = 10³, MB = 10⁶, GB = 10⁹, TB = 10¹². IEC: KiB = 2¹⁰ (1024), MiB = 2²⁰ (1 048 576), GiB = 2³⁰, TiB = 2⁴⁰.
• Rozjazd rośnie z każdym poziomem: kilo 2,4% → mega 4,9% → giga 7,4% → tera 10%.

Kto liczy jak (stąd całe zamieszanie)

• producenci dysków i łącza internetowe: SI (dziesiętnie) — dysk „1 TB" ma dokładnie 10¹² bajtów,
• Windows: binarnie, ale podpisuje „GB" — stąd 1 TB pokazuje jako 931 „GB" (naprawdę GiB); macOS i Linux (df -H) liczą dziesiętnie i pokazują pełny terabajt,
• pamięć RAM: zawsze binarnie (16 GB RAM = 16 GiB — tu akurat nazwa kłamie „w drugą stronę").

Praktyczne wnioski

• reklamacja „brakującego" miejsca na dysku jest bezzasadna — to różnica jednostek, nie ubytek,
• porównując zużycie transferu u operatora z licznikiem w systemie, upewnij się, że oba liczą tak samo,
• przy kopiach zapasowych planuj pojemność w jednej konwencji — 10% różnicy na poziomie TB potrafi „nie zmieścić" backupu.

Operatorzy sprzedają łącza w megabitach na sekundę, a pliki mierzy się w megabajtach — 1 bajt = 8 bitów. To celowe (liczby wyglądają lepiej) i stąd wieczne rozczarowanie: łącze „300" pobiera realnie ~35 MB/s.

Jak liczy narzędzie

• Czas = rozmiar × 8 ÷ (prędkość × (1 − narzut)). Narzut protokołów (TCP/IP, szyfrowanie) to typowo 5–10% — dlatego test prędkości nigdy nie pokaże pełnej wartości z umowy.
• Dla porównania wynik pokazuje też czas na łączu 100 Mb/s i 1 Gb/s.
• Upload ≠ download: łącza asymetryczne (zwłaszcza kablowe i LTE) mają wysyłanie kilkukrotnie wolniejsze — do backupu w chmurze licz po prędkości wysyłania.

Intuicja liczbowa

• film 4,7 GB (DVD): łącze 100 Mb/s → ~7 min, 1 Gb/s → ~40 s,
• backup 500 GB przez upload 40 Mb/s → ~28 godzin — dlatego pierwsza kopia do chmury „idzie całą noc",
• zdjęcie 5 MB przez LTE 20 Mb/s → 2 s.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• wąskich gardeł po drodze: serwer po drugiej stronie, limit per-połączenie, dysk (HDD ~150 MB/s nie nadąży za łączem 2 Gb/s),
• Wi-Fi — deklarowane prędkości radiowe są brutto; realnie połowa lub mniej, zależnie od ścian i sąsiadów,
• zmienności łącza w godzinach szczytu (sieci kablowe współdzielone).

Dwa czynniki rządzą kompresją: rodzaj danych (tekst ściska się świetnie, media prawie wcale) i algorytm (szybki ZIP vs dokładny, ale wolny 7z). Narzędzie szacuje czas i rozmiar archiwum dla typowych kombinacji.

Jak liczy narzędzie

• Czas = rozmiar ÷ prędkość algorytmu [MB/s] × mnożnik CPU + narzut ~4 ms na każdy plik.
• Rozmiar archiwum = dane × stopień kompresji zależny od typu: tekst/kod ~0,3 (ZIP) do ~0,2 (7z), dane mieszane ~0,55, media ~0,97 — czyli praktycznie nic.
• Narzut na plik jest kluczowy przy tysiącach małych plików — 100 000 plików to samego narzutu ~7 minut, niezależnie od rozmiaru.

Praktyczne wnioski

• nie kompresuj skompresowanego: JPG, MP4, MP3, DOCX/XLSX (to już ZIP-y!) — zyskasz 1–3% kosztem długiego mielenia; pakuj je „bez kompresji" (store), jeśli chodzi tylko o jeden plik do wysyłki,
• 7z ultra ma sens dla tekstu i kodu (potrafi zejść poniżej połowy ZIP-a), dla zdjęć to strata czasu,
• projekt z tysiącami małych plików (node_modules!) pakuje się wolniej, niż sugeruje rozmiar — winny narzut na plik, nie MB.

Czego narzędzie NIE uwzględnia

• wielowątkowości (7z na 8 rdzeniach potrafi być kilkukrotnie szybszy — mnożnik CPU przybliża to zgrubnie),
• prędkości dysku (HDD z tysiącami małych plików dławi się na odczycie, zanim CPU zacznie pracować),
• szyfrowania archiwum (AES dokłada narzut) i formatów specjalnych (zstd, brotli).

Base64 zamienia dowolne dane binarne na tekst z bezpiecznego alfabetu 64 znaków (A–Z, a–z, 0–9, +, /) — po to, by przeszły przez systemy przewidziane tylko dla tekstu (e-mail, JSON, XML, adresy URL).

Jak to działa

• Każde 3 bajty danych stają się 4 znakami tekstu — zakodowane dane są zawsze ~33% większe od oryginału; znak „=" na końcu to dopełnienie,
• polskie znaki najpierw przechodzą przez UTF-8 (narzędzie robi to poprawnie — proste implementacje wysypują się na „ą"),
• dekodowanie waliduje wejście — uszkodzony/obcięty Base64 zostanie zgłoszony, a nie zwrócony jako krzaczki,
• wszystko liczy się lokalnie w przeglądarce — treść nigdzie nie jest wysyłana.

Base64 to NIE szyfrowanie!

To tylko zmiana zapisu — każdy odkoduje ją w sekundę (choćby tym narzędziem). Hasło „ukryte" w Base64 jest jawne. Do poufności służy szyfrowanie (AES, GPG), Base64 bywa tylko opakowaniem transportowym wyniku.

Gdzie spotkasz Base64

• data URI: obrazki wklejone wprost w HTML/CSS (`data:image/png;base64,…`),
• załączniki e-mail (MIME) — dlatego załącznik 10 MB „waży" w skrzynce ~13,3 MB,
• tokeny JWT — nagłówek i ładunek to Base64(JSON); można je podejrzeć, ale podpis chroni przed zmianą,
• klucze, certyfikaty (PEM), konfiguracje (Kubernetes secrets — właśnie: kodowane, nie szyfrowane!).

Drobne pułapki

Istnieje wariant URL-safe (− i _ zamiast + i /) używany w JWT i linkach; długie łańcuchy bywają łamane co 76 znaków (MIME) — przy wklejaniu usuń złamania wierszy, jeśli dekodowanie zgłasza błąd.

To wciąż te same liczby — różni się tylko podstawa zapisu. Komputery myślą dwójkowo, ludzie dziesiętnie, a hex i ósemkowy to wygodne „skróty" zapisu binarnego.

Jak liczy narzędzie

• Wpisujesz wartość w dowolnym polu — pozostałe przeliczają się natychmiast; źródłem jest ostatnio edytowane pole.
• Obliczenia na BigInt — dowolnie długie liczby bez utraty precyzji (zwykły JavaScript gubi dokładność powyżej 2⁵³; tutaj ten limit nie istnieje).
• Zapis binarny grupowany po 4 bity — bo 1 cyfra hex = dokładnie 4 bity (nibble), co czyni hex naturalnym skrótem binarnego.

Gdzie spotykasz każdy z systemów

• HEX: kolory CSS (#E05F10), adresy MAC (AC:DE:48…), zrzuty pamięci, identyfikatory — wszędzie tam, gdzie bajty muszą być czytelne,
• BIN: maski bitowe, rejestry mikrokontrolerów, maski podsieci (255.255.255.0 = 24 jedynki),
• OCT: uprawnienia uniksowe — chmod 755 to trzy cyfry ósemkowe (rwx r-x r-x); poza tym dziś rzadkość,
• DEC: wszystko, co czyta człowiek.

Szybka intuicja

255 = FF = 1111 1111 = maksimum bajta · 1024 = 2¹⁰ = 400 hex · kolor #FF8000 to R=255, G=128, B=0 — po opanowaniu par „hex↔4 bity" konwersję binarną robi się w pamięci cyfra po cyfrze, bez liczenia całości.

Czego narzędzie NIE obsługuje

Liczb ujemnych (zapis U2/uzupełnień do dwóch zależy od przyjętej szerokości słowa) i ułamków — konwertuje liczby całkowite nieujemne, czyli 99% praktycznych przypadków.

Kalkulator działa na dwóch liczbach binarnych i pokazuje wynik dwójkowo oraz dziesiętnie. Arytmetyka (+−×÷) jest oczywista; ciekawiej robi się przy operacjach bitowych, które porównują liczby bit po bicie.

Operacje bitowe w praktyce

• AND — bit wynikowy = 1 tylko gdy oba bity = 1; służy do maskowania: `adres AND maska` wycina adres podsieci, `flagi AND bit` sprawdza, czy opcja jest włączona,
• OR — 1 gdy którykolwiek bit = 1; ustawianie flag bez ruszania pozostałych,
• XOR — 1 gdy bity różne; przełączanie flagi, proste sumy kontrolne, a XOR z samym sobą zeruje,
• NOT — odwraca wszystkie bity w ramach szerokości liczby (tu: dłuższej z dwóch) — bo „czyste" NOT na nieskończonych bitach nie ma sensu; tak powstaje np. maska odwrotna 0.0.0.255 z 255.255.255.0,
• przesunięcia << / >> — każde przesunięcie w lewo to ×2, w prawo ÷2 (bez reszty); tak procesory mnożą przez potęgi dwójki „za darmo".

Jak liczy narzędzie

• BigInt — dowolna długość bez utraty precyzji, także wyniki mnożenia długich liczb,
• dzielenie jest całkowite (jak w procesorze) — 1011 ÷ 10 = 101, reszta ginie,
• wyniki równolegle binarnie i dziesiętnie, z grupowaniem po 4 bity.

Gdzie się to przydaje

Maski podsieci i uprawnień, flagi konfiguracyjne w rejestrach urządzeń, protokoły binarne (Modbus!), sterowniki PLC, kolory (wyciąganie kanału R z 0xFF8000 to właśnie AND + przesunięcie) — wszędzie tam, gdzie jeden bajt niesie osiem niezależnych informacji.

Te same miejsce na Ziemi można zapisać na kilka sposobów — i każda branża ma swój ulubiony. Narzędzie tłumaczy między nimi z pełną dokładnością odwzorowania (nie przybliżeniami).

Formaty i ich zastosowania

• Stopnie dziesiętne (DD) 51.1079, 15.0072 — standard GPS, map internetowych i API,
• Stopnie-minuty-sekundy (DMS) 51°06′28″N — zapis „papierowy", lotnictwo, żegluga, akty notarialne,
• UTM — wojskowo-międzynarodowy układ metryczny (strefa + metry), wygodny do mierzenia odległości linijką,
• PL-2000 — polski układ geodezyjny (4 strefy południkowe): w nim są mapy zasadnicze, projekty budowlane i operaty — z niego korzysta geodeta,
• PL-1992 — jednostrefowy układ polskich map topograficznych i geoportalu.

Jak liczy narzędzie

• Pełne odwzorowanie poprzeczne Merkatora (parametry stref PL-2000/PL-1992 i UTM na elipsoidzie GRS80/WGS84) — dokładność przeliczenia rzędu milimetrów,
• tryb Auto rozpoznaje wklejony format, w tym linki z Google/Apple Maps — wklej cały adres URL, współrzędne wyciągną się same,
• każdy wynik ma przycisk kopiowania i link do map (Google/Apple/OSM).

Czego narzędzie NIE robi

• nie przelicza wysokości (elipsoidalna vs normalna Kronsztad — to osobna, „geodezyjna" bajka),
• nie obsługuje historycznych układów (1965, Borowa Góra) — stare mapy wymagają transformacji u geodety,
• dokładność Twojego telefonu to 3–10 m — przeliczenie jest dokładniejsze niż pomiar; do wytyczenia granic działki potrzebny geodeta z odbiornikiem RTK (2–3 cm).

Każdy format opisuje kolor inaczej, bo powstał do innego celu. Narzędzie tłumaczy między wszystkimi naraz — a pipeta ze zdjęcia pozwala „wyjąć" kolor z fotografii elewacji, mebla czy logo.

Formaty w pigułce

• HEX #E05F10 — to RGB zapisany szesnastkowo (para znaków = kanał 0–255); język stron WWW i grafików,
• RGB — trzy składowe światła (ekrany świecą, model addytywny); rgb(224, 95, 16),
• HSL — odcień (0–360° koła barw), nasycenie i jasność — najbardziej intuicyjny do modyfikacji: „ten sam kolor, ale ciemniejszy" = zmiana samego L,
• CMYK — farby drukarskie (model subtraktywny); uwaga: przeliczenie jest matematyczne, a realny druk zależy od profilu ICC drukarni — ekran pokazuje szerszą gamę niż papier.

Co jeszcze liczy narzędzie

• jasność postrzegana (model HSP — oko widzi zieleń jaśniej niż błękit przy tych samych liczbach) — od niej zależy, czy na tle koloru lepszy będzie biały czy czarny tekst,
• polska nazwa koloru szacowana z odcienia i nasycenia,
• pipeta z wgranego zdjęcia i wklejonego zrzutu (Ctrl+V) — obraz przetwarzany lokalnie, nic nie jest wysyłane.

Praktyczne triki

• paleta odcieni jednego koloru: trzymaj H i S, zmieniaj tylko L (np. przyciski hover),
• kolor „z natury" (zdjęcie tynku, frontu meblowego) → pipeta → HEX do wyszukiwarki palet RAL/NCS,
• czytelność tekstu na kolorze sprawdzaj jasnością postrzeganą, nie „na oko" — ekran laptopa kłamie pod kątem.

Kod kreskowy to tylko czcionka dla skanera — ale każda symbolika ma swoje przeznaczenie i zasady. Generator tworzy poprawne kody z automatyczną cyfrą kontrolną i marginesami.

Rodzaje i zastosowania

• EAN-13 — handel detaliczny (kasa w sklepie); pierwsze cyfry to prefiks kraju/firmy. Uwaga: do sprzedaży w sklepach numer musi pochodzić z rejestracji GS1 — wymyślony zeskanuje się, ale będzie kolidował z cudzym towarem,
• EAN-8 — skrócony, na małe opakowania (guma do żucia),
• UPC-A — amerykański odpowiednik EAN (12 cyfr),
• ITF-14 — opakowania zbiorcze (karton na palecie); gruba ramka (bearer bars) chroni przed błędnym odczytem na tekturze falistej,
• Code 128 — logistyka i etykiety wewnętrzne: koduje dowolny tekst (litery, cyfry) — najlepszy wybór na własne potrzeby (magazyn, inwentaryzacja, dokumenty),
• Code 39 — starszy przemysłowy; mniej gęsty, ale czytany przez każdy, nawet zabytkowy skaner.

Zasady poprawnego wydruku

• margines (quiet zone) po bokach jest częścią kodu — nadruk „na styk" z grafiką nie zeskanuje się,
• czarny na białym; unikaj czerwieni (skanery laserowe jej „nie widzą") i odwracania kolorów,
• pobieraj SVG do druku (ostry w każdej skali); PNG tylko do ekranu/dokumentów,
• nie pomniejszaj na siłę — EAN-13 poniżej ~80% wymiaru nominalnego (37×26 mm) bywa problematyczny dla kas.

Cyfra kontrolna

EAN/UPC/ITF-14 mają ostatnią cyfrę wyliczaną z pozostałych — generator liczy ją sam (możesz podać 12 cyfr do EAN-13, a 13. się dopisze). Dzięki niej skaner odrzuca przekłamane odczyty. Zawsze przetestuj wydruk telefonem, zanim naklejesz nakład.

Kod QR to dwuwymiarowa macierz z wbudowaną korekcją błędów Reeda-Solomona — dlatego czyta się go nawet częściowo zasłoniętego czy przybrudzonego. Generator buduje kod od zera w przeglądarce; treść nigdzie nie jest wysyłana.

Poziom korekcji — świadomy wybór

• L (7% odzysku) — najrzadszy wzór, dobry na ekran; M (15%) — uniwersalny standard,
• Q (25%) i H (30%) — na naklejki narażone na zniszczenie albo gdy w środek wchodzi logo,
• wyższa korekcja = gęstszy kod przy tej samej treści — a im gęstszy, tym większy musi być wydruk.

Tryby treści (telefon reaguje automatycznie)

• WiFi — skan łączy z siecią bez przepisywania hasła (idealne dla gości / w pensjonacie),
• vCard — wizytówka zapisywana wprost do kontaktów,
• przelew — polski standard ZBP: aplikacja banku sama wypełni odbiorcę, numer rachunku, kwotę i tytuł (świetne na faktury!),
• telefon, SMS, e-mail, URL — klasyka.

Zasady niezawodnego skanowania

• rozmiar ≈ odległość ÷ 10: skan z 25 cm → kod min. 2,5×2,5 cm; plakat czytany z 2 m → min. 20 cm,
• margines (quiet zone) wokół kodu jest obowiązkowy — nie przycinaj go przy kadrowaniu,
• ciemny kod na jasnym tle, kontrast min. ~40%; fantazyjne kolory testuj na kilku telefonach,
• im krótsza treść, tym rzadszy i pewniejszy kod — do URL używaj krótkich adresów.

SVG czy PNG

Do druku pobieraj SVG (wektor — ostry na wizytówce i na banerze); PNG wystarcza do dokumentów i ekranu. Przed drukiem nakładu zawsze przetestuj skan z docelowej odległości.

Potwierdzenie nadania to dowód, że list polecony został nadany — z datownikiem placówki ma moc dokumentu (terminy urzędowe i sądowe liczy się właśnie datą stempla, nie doręczenia). Wypełnienie druku w domu skraca wizytę przy okienku do podbicia pieczątki.

Jak działa narzędzie

• Formularz odwzorowuje aktualny wzór PP S.A. nr 11 w formacie A6 — podgląd na żywo, druk, PDF i PNG,
• wszystko powstaje lokalnie w przeglądarce — adresy nie są nigdzie wysyłane ani zapisywane,
• numer nadawczy R i datownik zostawiasz puste — nadaje je placówka; kółko po prawej to miejsce na stempel.

Opcje na druku — co wybrać

• Priorytetowa — szybsze doręczenie za dopłatą,
• Potwierdzenie odbioru (ZPO) — żółta zwrotka wraca do Ciebie z podpisem odbiorcy; standard w sprawach urzędowych i sądowych,
• Potwierdzenie doręczenia albo zwrotu (SMS/e-mail) — elektroniczne powiadomienie nadawcy, tańsza alternatywa zwrotki (bez podpisu!),
• Awizo dla adresata (SMS/e-mail) — odbiorca dostaje elektroniczne powiadomienie zamiast papierowego awizo,
• format S/M/L i masa decydują o opłacie — możesz je zostawić do uzupełnienia przy okienku.

Praktyczne wskazówki

• zachowaj potwierdzenie — numer R pozwala śledzić przesyłkę na stronie Poczty i jest dowodem w razie sporu o termin,
• przy wielu listach naraz zapytaj o książkę nadawczą — jeden dokument zbiorczy zamiast stosu druczków,
• druk to wzór pomocniczy — placówki honorują wypełnione samodzielnie formularze, ale ostatecznie decyduje aktualny wzór w Twojej placówce.